Η αλληλεπίδραση των ιδεών μετά το Μέγα Αλέξανδρο

  • Post category:Ιστορία
  • Reading time:Χρόνος ανάγνωσης 1 λεπ.

Αν και μοιρασμένος σε επικράτειες, ο κόσμος μετά τον Αλέξανδρο, σαν αίσθηση και σύλληψη του νου, είναι ενιαίος. Είναι η κοσμόπολη του Αλεξάνδρου, η ελληνιστική οικουμένη. Συνεκτικός ιστός της, μια γλώσσα κοινή, κοινό νόμισμα, κοινές θεσμικές λογικές – και ο κοινός της γεννήτορας. Παράλληλα, αμφισβητούνται ή εκπίπτουν διαιρετικές δομές, όπως οι πόλεις-κράτη, νοοτροπίες, όπως η αντίθεση ελλήνων και βαρβάρων, και στεγανοί διαχωρισμοί μεταξύ τόπων και πολιτισμών. Προκύπτει η οικουμενική επιμιξία – ανθρώπων, γλωσσών, ιδεών, θεοτήτων, πνευμάτων και πολιτισμών. Μαζί της, ένας κόσμος ανοιχτός, ασταθής και αντιφατικός, όπου η πολιτική αβεβαιότητα, η φθορά της ίδιας της πολιτικής και ο συγχρωτισμός των πάντων δημιουργούν μια αίσθηση της ύπαρξης ιδιαίτερη, ιστορικά ανέκδοτη, ταυτόχρονα ανησυχητική και γοητευτική.

Πώς συλλαμβάνει ο ελληνιστικός νους αυτή την αίσθηση; Τί σκέφτεται γι’ αυτόν τον κόσμο; Γύρω από ποιο θεμελιακό ερώτημα οργανώνεται και η αναζήτηση νοήματος και η διατύπωση απαντήσεων;

Ας παραθέσουμε μερικές ενδείξεις:

Οι επιστήμες αφήνουν τις ολοποιές φιλοσοφίες και στρέφονται προς τον εφαρμοσμένο εμπειρισμό. Για την ιατρική (και για την πολιτεία), το σώμα παύει να θεωρείται ιερό και άθικτο. νομιμοποιείται η ανατομία (Ηρόφιλος, Ερασίστρατος), ίσως και η επιζωοτομία – σε καταδίκους, λέγεται. Η σκόπιμη κίνηση παύει να είναι προνόμιο των εμψύχων, καθώς αποτελεί πλέον ιδιότητα και των αυτομάτων του Ήρωνος. Η έκπτωση της αναφοράς στην πατρίδα οδηγεί, ταυτόχρονα, και στη μεγάλη κλίμακα του κοσμοπολιτισμού και στην ελάσσονα κλίμακα της προσωπικής ζωής και της καθημερινότητας. Η τέχνη φυσικά ακολουθεί αυτή την τάση, ιδίως την ενασχόληση με την προσωπική καθημερινότητα (Μένανδρος…). Η φιλοσοφία ορίζει ως κύριο αντικείμενό της την πρακτική τέχνη του ζην, την ευτυχία – προσωπική και εγκόσμια. Τα πρώτα έργα θρησκειολογίας μετατρέπουν το ιερό σε αντικείμενο συγκριτικής μελέτης…