Φιλολογία και Ψυχανάλυση: Τρόποι τεμνόμενοι

Με αφετηρία το δοκίμιο της Βιβής Κοψιδά

 ΛΕΥΚΑΔΙΟΣ ΧΕΡΝ ΚΑΙ ΠΙΕΡ ΛΟΤΙ

Συνάντηση στη μαγική μελαγχολία της απόδρασης

 

Τρόποι τεμνόμενοι

Μελετώντας τις σχέσεις λογοτεχνίας και ψυχανάλυσης, ο Φρόυντ είπε κάποια στιγμή: Όπου κι αν φτάσαμε με όχημα την Ψυχανάλυση, διαπιστώσαμε ότι πάντοτε κάποιος λογοτέχνης είχε βρεθεί εκεί πριν από μας.

Μετά από χρόνια μελέτης του ίδιου ζητήματος, θεωρώ ότι αυτή η διατύπωση, καρπός υψηλής διανοητικής διαύγειας και εντιμότητας, μπορεί να συμπληρωθεί ως εξής: Και όποτε κατασκευάζουμε τον ψυχαναλυτικό χάρτη της διαδρομής ενός καλλιτέχνη μέχρι τη δημιουργία του έργου, μόλις ο χάρτης αποκτήσει αναγλυφή διαπιστώνουμε ότι καίρια στοιχεία του είχαν ήδη αναδειχθεί από κάποιον ικανό φιλόλογο.

Στο πλαίσιο του φιλολογικού διαβήματος, προφανώς, οι ψυχικές διεργασίες κατά κανόνα αναπαριστώνται με εργαλείο τη  γλώσσα της φιλολογίας. Ήτοι, με ακριβείς περιγραφές του φαινομένου, καίριες ερμηνείες, αλλά και με πολλά σχήματα λόγου – κυρίως παρομοιώσεις, μεταφορές και περιφράσεις. Τουτέστιν, η φαινομενολογία της ψυχικής ζωής αποδίδεται με γόνιμη ενάργεια, ακόμη και αν οι έννοιες της ψυχολογίας γενικά, και ειδικότερα της ψυχολογίας του βάθους που είναι η Ψυχανάλυση, δεν αποτελούν οργανικό στοιχείο της φιλολογικής εργαλειοθήκης. Ακόμη και αν η προσφυγή σε αυτές κατά κανόνα δεν χαρακτηρίζεται από αυστηρότητα και συστηματικότητα, αλλά επιχειρείται κατ’ αρχήν μέσα από ποικίλα σχήματα λόγου.

Όμως, ότι είναι αληθές εκδηλώνεται παντού. Γι’ αυτό, έχοντας επίγνωση μιας εν τω βάθει σύγκλισης, ο Φρόυντ παρότρυνε επίμονα τους ψυχαναλυτές να μελετούν και λογοτεχνία, φιλολογία και άλλες παρόμοιες περιοχές του κόσμου της γλώσσας και ευρύτερα των σημείων και των έργων του πνεύματος, για να εξοπλιστούν καλύτερα στην καταβύθισή τους στο αίνιγμα κάθε ψυχής.

Το δοκίμιο της Βιβής Κοψιδά αποτελεί άριστη εικονογράφηση των συγκλίσεων και συναντήσεων ανάμεσα στη Φιλολογία και την Ψυχανάλυση. Κι αυτή η αλληλεπικάλυψη αποκτά μεγαλύτερη ενάργεια, αναγλυφή, βάθος και αντήχηση στο μέτρο που η συγγραφέας συγκρίνει το […]

Ύπαρξη Σκιά

Με αφετηρία το βιβλίο του Γιάννη Σουλιώτη “Κοίτα!… Πετάω!”

Αθήνα, 18 Δεκεμβρίου  2017

 

Ι. Η αυτοκτονία ως υλικό ανάγνωσης

Το βιβλίο του ποιητή και συγγραφέα Γιάννη Σουλιώτη είναι ένα απάνθισμα από σκιαγραφίες και κείμενα αυτοκτόνων ποιητών.

Πρόκειται για έργο ξεχωριστό, ως σύλληψη και εκτέλεση, όπου συμβιώνουν ευαισθησία και μεθοδικότητα, έμπνευση και κόπος.

Το κατόρθωμα του εν λόγω έργου είναι ότι μετατρέπει μια κατ’ εξοχήν πράξη, ένα ακρότατα κυριολεκτικό συμβάν, όπως η αυτοχειρία, σε υλικό ανάγνωσης. Ήτοι, σε περιβάλλον νοήματος και στοχασμού, με ρίσκο κι απόλαυση. Εικονογραφώντας έτσι, μέσω της εμπειρίας της ανάγνωσης, την υποκείμενη θεώρησή του. Ότι, δηλαδή, ο θάνατος δεν είναι η τελευταία λέξη της ύπαρξης, ακόμη και αν ενδυθεί τον τρόπο της αυτοκτονίας. Γενική θεώρηση, που ειδικότερη έκφανσή της είναι οι ποιητές, σύμφωνα με το χεγκελιανής χροιάς παράθεμα που επιλέγει ως έξεργο ο Σουλιώτης από τον Εγγονόπουλο:

«Γιατί –παρ’ όλες τις πικρίες που τονέ ποτίζουνε –ο ποιητής την άρνηση του θανάτου φέρνει μαζί του κι ακόμη ειν’ αυτός τούτος του θανάτου η άρνηση»

 

ΙΙ. Αυτοκτονία και Επιστήμη του Ψυχικού

Τρεις προτάσεις της Ψυχανάλυσης συνοψίζουν την πεμπτουσία της ψυχικής δυναμικής που υπόκειται της αυτοκτονίας:

  1. Η πρώτη ύλη της αυτοκτονικής παρόρμησης είναι ένας ιδιότυπος συσχετισμός τραύματος και φαντασίωσης. Στον πυρήνα του βρίσκεται η αίσθηση ότι η πραγματικότητα ενοχλεί την ύπαρξη, και ο τρόπος να απαλλαγείς από την ενόχληση της πραγματικότητας είναι να την εξαιρέσεις από την ύπαρξή σου. «Δεν θέλω τον θάνατο. Θέλω τη μη-ζωή. Να μην έχω να κάνω με τα αρνητικά της ζωής» (λόγια αναλυομένης).

Το λεπτό και αμφίσημο στοιχείο εδώ εντοπίζεται στο παράδοξο ότι η πραγματικότητα περιλαμβάνει και τη βιολογική σωματικότητα, δηλαδή τη σωματική ύπαρξη.

  1. Η αυτοκτονική πρώτη ύλη είναι επιδεκτική ψυχικής επεξεργασίας που θα την μετουσιώσει μετατρέποντάς την σε έργο. Έργο της μεταφοράς, της φαντασίας και του λόγου, […]

Στο μυαλό του Άλκη Κωστάκη: Ο άνθρωπος πίσω από τον επιστήμονα

Ι. Βίος και βιβλίο

Το βιβλίο του Άλκη Κωστάκη παρέχει μια ευκαιρία να στοχαστούμε πάνω στη σχέση η οποία, φανερά ή μυστικά, συνδέει τον άνθρωπο με τον επιστήμονα. Οι “Αναμνήσεις” εικονογραφούν υποδειγματικά τους μηχανισμούς που μεταγράφουν την εμπειρία ενός ανθρώπου σε προφίλ ενός παραδειγματικού επιστήμονα. Τις διεργασίες που μετουσιώνουν σημαδιακές εμπειρίες του βίου σε χαρακτηριστικές επιλογές ενός επιστήμονα.

Οι “Αναμνήσεις” έχουν υπαρξιακή σημασία. Επιχειρούν να μετουσιώσουν τα γεγονότα μιας ζωής σε πλήρη νοήματος εξιστόρηση ενός βίου   — και μιας πολιτείας, ιδιαίτερα στο πλαίσιο της περιπέτειας της επιστήμης.

Ας ξεκινήσουμε από τη δομή του βιβλίου:

Εν αρχή ην ο χώρος  —  και οι ρίζες. Γεωγραφία και γενεαλογία πλέκονται μεταξύ τους με τρόπο που επάγει την αίσθηση ενός αυτονόητου πεδίου εμπειριών. Η συγκρότηση και διαδοχή των γενεών εγγράφεται στην αγαπημένη πόλη όπου ένα παιδί ζει βιώματα, που θ’ αποδειχθούν καθοριστικά για τη συγκρότηση και του ανθρώπου και του επιστήμονα.

Οι απαρχές, και για τον Άλκη Κωστάκη, αποτελούν τόσο σημαδιακή αναφορά, που στο εξώφυλλο του ίδιου του βιβλίου βρίσκουμε δύο επάλληλες παραστάσεις: Μία παράσταση λεκτική: “Αναμνήσεις από τα παιδικά μου χρόνια μέχρι σήμερα”. Και μία παράσταση εικονική- υπόστρωμα της λεκτικής: μια εμβληματική άποψη της Μεθώνης   — της πόλης που φιλοξένησε την παιδική ηλικία του ήρωά μας. Ίνα πληρωθεί το ρηθέν υπό του Φρόυντ, ότι το παιδί είναι ο πατέρας του ανθρώπου.

Πράγματι, η παιδική ηλικία, μέσα από συγκλονιστικές εμπειρίες συνάντησης ενός άγουρου, άπληστου κι εξελισσόμενου νου μ’ έναν περίπλοκο, αινιγματικό και συναισθηματικά ασύλληπτα φορτισμένο κόσμο  — μέσα από ανεξίτηλα ίχνη που αφήνουν  αυτές οι εμπειρίες — διαμορφώνει ταυτόχρονα δύο καίρια συστήματα στην ψυχή μας:

Πρώτο, οι παιδικές εμπειρίες σχεδιάζουν τον ιδιαίτερο προσωπικό χάρτη του κόσμου: μια ιδιότυπη, μοναδική αναπαράσταση του κόσμου, η οποία έχει τόση δύναμη που υποβάλλει την ιδέα ότι αυτή η αναπαράσταση […]

Αλεξάνδρα Σουλαδάκη: «Τι μαγειρεύουν πάλι αύριο, μου λέτε;… θα σας πω εγώ…»

Σημειώσεις για την ομιλία του Νίκου Σιδέρη στην παρουσίαση του βιβλίου της Αλεξάνδρας Σουλαδάκη «Τι μαγειρεύουν πάλι αύριο, μου λέτε;… θα σας πω εγώ…», εκδόσεις Επίκεντρο.

 

Το πρώτο ερώτημα μάλλον είναι το εξής: Γιατί προθυμοποιήθηκα να μιλήσω γι’ αυτό το θέμα;

Πρώτο, μακράν: Επειδή το ήθελα. Με την Αλεξάνδρα έχουμε φάει μαζί ψωμί κι αλάτι.

Ειδικότερα, ωστόσο, μου έχει ήδη κινήσει το ενδιαφέρον και έχω δημόσια μιλήσει και γράψει για το θέμα “Αναπαράσταση του κόσμου στη γλώσσα του φαγητού”. Ένα δείγμα είναι το ακόλουθο:

«Ξέρεις, σήμερα το πρωί, χαράματα, μου τηλεφώνησε η θεία Κατερίνα… ξέρεις, η άπιαστη μαγείρισσα. Μου κάνει φοβερή εντύπωση, όποτε μου μιλάει αυτή η θεία. Άμα την ακούσεις, σου δίνει την αίσθηση πως η ματιά της, το βλέμμα της, ο νους της ολόκληρος ποτέ δεν κορέννυται, ποτέ δεν μπουκώνει από τα φαγητά που φτιάχνει, τόσα χρόνια τώρα… βασικά, τα ίδια, μικρές παραλλαγές, εδώ και σαράντα περίπου χρόνια. Ε, λοιπόν, όταν σου μιλά γι’ αυτά… μιλάει τόσο παραστατικά, με τόση ζωντανή δροσιά και έκπληξη, και στέκεται με τόση αυθεντικότητα σε κάθε λεπτομέρεια… σε  κ ά θ ε… που μου κάνει φοβερή εντύπωση. Λέει, για παράδειγμα: “Να περάσεις, Μιχάλη μου, όποτε θέλεις, να μας δεις, και να καθίσουμε να φάμε, ό,τι έχουμε… Δεν είναι ανάγκη να μου πεις προηγουμένως, έλα να φάμε όποτε εσύ το θέλεις… Θα κόψω ντοματούλες δροσερές και αγγούρι από τον κήπο το δικό μας, φρέσκο φρέσκο, θα βάλουμε αλάτι και πιπέρι και λαδάκι, θα φάμε και θα ευχαριστηθούμε όλοι μας…” Τέτοια διήγηση για ντοματοσαλάτα, να καταλάβεις. Την ακούω κι αισθάνομαι ότι το βλέμμα της και το μυαλό της δεν πρόκειται να εθισθεί ποτέ… να προσπεράσει αδιάφορο αυτές τις λεπτομέρειες. Δεν ξέρω αν ίσως υπερβάλλω… αλλά, πραγματικά, η σχέση της με ό,τι το φαγώσιμο […]

“ΜέΝΓΚΕΛΕ”: Επιγραμματικές σκέψεις με αφορμή το Έργο, το Σημαίνον, την Ιστορία

Αποφατική τραγωδία

Με το έργο του, ο Θανάσης Τριαρίδης επιχειρεί μια υπερβατική ανάγνωση της τύχης του σημαίνοντος “Μένγκελε” μέσα από τη ροή της Ιστορίας και τα κύματα του Πολιτισμού. Αντιστοίχως, επιχειρώ μια υπερβατική ανάγνωση του “Μένγκελε” υπό το πρίσμα της Ψυχής και της Ιστορίας.

Το πιο επίμονο και ολικό ερώτημα που μου γέννησε το έργο είναι, κατ’ επίφασιν, ταξινομικό: Σε ποιο είδος αντιστοιχεί το “Μένγκελε”; Η απάντηση που επεξεργάστηκα είναι ότι ανήκει στο είδος “αποφατική τραγωδία”.

Θα δούμε στην πορεία τι σημαίνει ακριβώς ο νεόκοπος όρος. Ωστόσο, ήδη μπορούμε να επισημάνουμε ότι ανακινεί πλήθος ερωτήματα στα πεδία της Γραφής, της Ιστορίας, της Ψυχολογίας… Άξονας και οδηγός της πορείας είναι το τραύμα και η διαδρομή του στα πεδία της Ιστορίας και της Υποκειμενικότητας. Και, ειδικότερα, αν και πώς μπορεί να μεταποιηθεί η αδιανόητη πραγματικότητα σε έργο σκέψης, λόγου, γραφής, τέχνης  ̶ καθώς και, σ’ ένα άλλο πλαίσιο, σε παιχνίδι με τον Δαίμονα. Κι αυτό να γίνεται χωρίς να σε συντρίβει.

Λόγος: Δώρο και Αντίδωρο

Νίκος Σιδέρης, “Λόγος: Δώρο και Αντίδωρο”: Βιβλιοκριτική για το έργο “Φιλοσοφώντας Άνευ” του Κωνσταντίνου Μπούρα (Momentum, Αθήνα 2015).

Στο ηλεκτρονικό περιοδικό κριτικής για τα Γράμματα και τις Τέχνες “Γράφειν”.

Η σκιαγραφία του κατήφορου

Νίκος Σιδέρης, “Η σκιαγραφία του κατήφορου”: Βιβλιοκριτική για το έργο “Η τραγωδία των κοινών. Πολιτική φαυλότητα, απαξίωση θεσμών και χρεοκοπία” του Χαρίδημου Κ. Τσούκα (Ίκαρος, Αθήνα 2015).

Στο The Books’ Journal (Ιούνιος 2015) που κυκλοφορεί.