“Οι μεταβολές του σώματος και η ψυχή” (εισήγηση στο 14ο Πανελλήνιο Συνέδριο Ελληνικής Εταιρείας Μαστολογίας)

Ο Ηράκλειτος και η γηραιά κυρία

Παρατηρώντας ανθρώπους και έντομα, ο Ηράκλειτος έφτιαξε μια παρομοίωση: «Όπως μια αράχνη στο κέντρο του ιστού της, μόλις μια μύγα κόβει ένα νήμα του, το αισθάνεται και τρέχει γρήγορα σαν να υπέφερε για το κομμένο νήμα, έτσι και η ψυχή του ανθρώπου, όταν ένα μέρος του σώματος τραυματίζεται, ορμάει προς τα ‘κει σαν να μη μπορεί να υποφέρει τη λαβωματιά του σώματος με το οποίο είναι δεμένη γερά και αρμονικά.»

Πρόσφατα, μια γηραιά κυρία διέδραμε τη μακρά δοκιμασία ενός μεταστατικού καρκίνου. Κάποια στιγμή είπε: «Ευτυχώς που δεν έχει θιγεί το κεφάλι, η γνώση». Λίγους μήνες αργότερα, προετοιμαζόταν για μια επώδυνη, ως προς τις ανατομικές συνέπειές της, επέμβαση. Λίγο νωρίτερα την είχε αποκλείσει λέγοντας «Παρά κάτι τέτοιο, καλύτερα να πεθάνω». Όμως τώρα είπε: «Ας γίνει ό,τι γίνει. Τουλάχιστον να μην πονάω».

Θα δούμε σε λίγο πού παραπέμπουν τέτοιες αποφάνσεις, που παράγει η εμπειρία του πάσχειν και του πόνου.

 Νόσος και ψυχή

Η πληροφορία από το πάσχον σώμα (και όχι μόνο στον καρκίνο) φτάνει στην ψυχή από δύο διαύλους:

Πρώτο, τις αισθητικο-κινητικές οδούς. Διεπαφή εδώ μεταξύ σωματικού και ψυχικού είναι το σωματικό σχήμα (homunculus).

Δεύτερο, μέσα από την εμπειρία του σώματος και, γενικότερα, της ύπαρξης που φέρεται από το πάσχον σώμα. Η διαμεσολάβηση εδώ είναι η εικόνα του σώματος, κάνναβος (πατρόν) του φαντασιακού. Ενώ η σύνταξη της εν λόγω εμπειρίας συντελείται κυρίως μέσα στις φαντασιώσεις.

Εικόνα του σώματος είναι η ασυνείδητη φαντασιακή αναπαράσταση του σώματος, στην οποία αποτυπώνεται η ιστορία των συγκινησιακών εμπειριών του υποκειμένου. Είναι επισεσημασμένη από τις ενορμήσεις (π.χ. στοματική απόλαυση και καταστροφικότητα), τα τραύματα, τις ταυτίσεις, τις […]

Δύναμη, βία, Ιδεώδες Εγώ και Ιδεώδες του Εγώ στην παιδικότητα

Ονομάτων επίσκεψις

Αρχή παιδεύσεως και σοφίας, η ονομάτων επίσκεψις. Στο πλαίσιο της ανάλυσης που ακολουθεί, το ερώτημα ανακύπτει και από τη χρήση ενός ίσως ασυνήθιστου για τίτλο σημαίνοντος: “Παιδικότητα”.

Κατά το Λεξικό της Νέας Ελληνικής (Μπαμπινιώτης), “παιδικότητα [1868] σύνολο χαρακτηριστικών που ταιριάζουν σε παιδί”. Το αξιοσημείωτο, ωστόσο, είναι ότι η παιδικότητα ενυπάρχει σε κάθε ψυχή, μέχρι την τελευταία πνοή μας. Η περίφημη αρχαιολογική μεταφορά, η οποία αντιπροσωπεύει μείζονα πτυχή της φροϋδικής επιστημολογίας, προσφεύγει στο παράδειγμα της Τροίας με τις εννέα διαδοχικές της στρωματώσεις, όπως την αποκάλυψε ο Σλήμαν. Και έτσι μοντελοποιεί τη διαστρωμάτωση της ψυχικής δομής και λειτουργίας, όπου κάθε περίοδος, ή ακριβέστερα κάθε τρόπος της ψυχικής ιστορίας καθιζάνει και παραμένει εσαεί, ως λειτουργική δυνατότητα, διαθέσιμος για ενεργοποίηση, ακόμη και αν επικαλύπτεται, ενίοτε αμυντικά, από το ίζημα κατοπινών εμπειριών, μεταγενέστερων τρόπων. Όντως, η παιδικότητα ως ιδιότητα, συστατικός τρόπος της ψυχής, παραμένει κτήμα εσαεί (ακόμη και αν αποπειραθεί κανείς να αποποιηθεί την κληρονομιά…). Παράδειγμα: το δέος και η σαγήνη που το θαυμαστό και το μαγικό ασκούν σε κάθε ψυχή, απολήγοντας ενίοτε στην ορμητική επάνοδο των αρχαίων “επιχωματωμένων πόλεων” με τον τρόπο του ανοίκειου.

Εδώ, ωστόσο, θα εστιάσουμε στην παιδικότητα κατά την παιδική και εφηβική ηλικία. Δηλαδή, κατά την έξοδο από τον οικιακό-οικογενειακό μικρόκοσμο και το καθοριστικό άνοιγμα στον άλλον και τον Άλλον  (αδρά, από το νηπιαγωγείο μέχρι και τις αρχές του λυκείου). Ειδικότερα, θα διερευνήσουμε τη θέση που κατέχει η δύναμη και η βία στο Φαντασιακό της παιδικότητας και τη σχέση τους με δύο δομικές πτυχές της ψυχικής μορφολογίας: το Ιδεώδες Εγώ και το Ιδεώδες του Εγώ. Και θα εκθέσουμε ορισμένα βασικά σημεία της διερεύνησής μας στην προοπτική που σηματοδοτεί και ο χώρος που μας φιλοξενεί: στην προοπτική της παιδαγωγικής.

 

Οδηγά ερωτήματα

Οδηγός αυτής της περιδιάβασης είναι τέσσερα ερωτήματα:

-Γιατί τα […]

Ποιος είναι ο κυρίαρχος: ο εγκέφαλος ή ο νους;

Διάλεξη στο 3ο Επιστημονικό Forum “Ογκολογία: Quo vadis?”

Αρεόπολη, 5-7 Οκτωβρίου 2018

ΠΡΟΛΟΓΙΚΑ

Όταν κλήθηκα να αναπτύξω αυτό το θέμα, αισθάνθηκα ευχαρίστηση και παραξένισμα.
Ευχαρίστηση διαπιστώνοντας ότι η σύγχρονη ιατρική χτίζει διεπιστημονικές γέφυρες.
Το παραξένισμα πάλι συναρτάται με την επίγνωση της πολυπλοκότητας των σχέσεων ανάμεσα στον εγκέφαλο και τον νου.

Απευθύνθηκα λοιπόν σ’ έναν φίλο, καθηγητή Ψυχιατρικής, για να σχολιάσει τον όρο “κυρίαρχος”. Η απάντησή του ήταν: “Εδώ μπλέξαμε! Αν πούμε ότι κυρίαρχος είναι ο εγκέφαλος, είμαστε αριστοτελικοί. Αν πούμε ότι κυρίαρχος είναι ο νους, είμαστε πλατωνιστές. Τίποτε, Νίκο, τίποτε! Όταν βλέπω τέτοια διλήμματα, τρέχω να κρυφτώ.”

Γέλασα, φυσικά. Αλλά δεν έτρεξα να κρυφτώ. Ήρθα εδώ, να συζητήσουμε. Προφανώς, δεν τρέφω τη φρεναπάτη ότι κατέχω την τελική απάντηση. Θα περιγράψω λοιπόν τα φαινόμενα και, στη συνέχεια, θα αναζητήσουμε πιθανές απαντήσεις.

 

ΕΓΚΕΦΑΛΟΣ ΚΑΙ ΝΟΥΣ : ΔΥΟ ΔΙΑΦΟΡΕΤΙΚΑ ΦΑΙΝΟΜΕΝΑ

 Η σχέση εγκεφάλου και νου συνοψίζεται στα εξής:

Ο εγκέφαλος είναι μία βιολογική δομή. Όπως η καρδιά, για παράδειγμα.

Ο νους είναι μία λειτουργία. Όπως η κυκλοφορία του αίματος, για παράδειγμα.

Ο εγκέφαλος είναι μία δομή που δεν προϋποθέτει τη λειτουργία του νου.

Ο νους είναι μία λειτουργία που προϋποθέτει τον εγκέφαλο.

Κάθε κατάσταση του νου έχει ως αναγκαία προϋπόθεση και υπόστρωμα μία αντίστοιχη κατάσταση του εγκεφάλου.
Επαρκή πειστήρια είναι: Οι απεικονιστικές μέθοδοι, που φτάνουν έως και την “ανάγνωση σκέψεων”. Ή η κροταφική επιληψία και η ψυχοδιανοητική “διπλή άβυσσος” που επάγει   ̶   όπως στον Ντοστογιέφσκι ή στον Μακρυγιάννη.

Το αντίστροφο δεν ισχύει: Ο εγκέφαλος μπορεί να υπάρχει και να λειτουργεί σε ορισμένα επίπεδα ακόμη και αν ο νους απουσιάζει ή υπολειτουργεί, όπως δείχνει ο απεγκεφαλισμός, η άνοια και η αναισθησία.

Το πρώτο ερώτημα εδώ είναι: Άραγε, ο νους είναι παράγωγο του εγκεφάλου και μόνο, ή συναρτάται μεν αναγκαία με τον εγκέφαλο, αλλά δεν απομειώνεται σε μία όψη της εγκεφαλικής λειτουργίας και μόνο;
Ή, αλλιώς: Ο εγκέφαλος […]

Παιδί και παιδίατρος στην Ελλάδα της κρίσης

[Προσφώνηση]

          Αγαπητές συναδέλφισσες, αγαπητοί συνάδελφοι, καλησπέρα.

          Ευχαριστώ την Ελληνική Παιδιατρική Εταιρεία που με την τιμητική πρόσκλησή της μας δίνει την ευκαιρία να φέρουμε κοντά δυο κλάδους της επιστήμης   ̶ Παιδιατρική και Επιστήμη του Ψυχισμού  ̶ οι οποίοι, καθένας με τη δική του μέθοδο, διερευνά το θεμέλιο της ανθρώπινης ύπαρξης: το παιδί, το οποίο, κατά τον Φρόυντ, “είναι ο πατέρας του ανθρώπου”, αφού η παιδική μας ηλικία διαμορφώνει τις θεμελιώδεις συντεταγμένες της υποκειμενικής συγκρότησης.

 

Η κρίση

Η Ελληνική κρίση αντιπροσωπεύει ένα ολικό κοινωνικό γεγονός: Δηλαδή, αφορά όλα τα μέλη της κοινωνίας, όλες τις θεσμικές  διευθετήσεις της. Θίγει θεμελιώδεις προδιαγραφές του κοινού βίου και των αναπαραστάσεων που τον διέπουν.

Προφανώς, οι εκδηλώσεις της δεν κατανέμονται ισόμετρα. Στις «προνομιακές» περιοχές της κρίσης, λοιπόν, συγκαταλέγεται και το παιδί ως «κοινή τελική οδός» βιωμάτων, εμπειριών, αναπαραστάσεων, λόγων, πράξεων, νοημάτων. Ως τόπος   όπου συμβάλλουν καταπονήσεις, άμυνες και διεργασίες ανάκαμψης. Κάθε αγωνία και κάθε ανάσα του κόσμου μας  αντικατοπτρίζεται στο παιδί.

Ένα πένθιμο μούδιασμα ορίζει το ψυχολογικό στίγμα της κρίσης. Η πένθιμη χροιά οφείλεται στις πολλαπλές απώλειες που βιώνουν οι άνθρωποι: Χάνουν υλικές απολαβές. Χάνουν το σύμπλεγμα διασκεδαστικής αυταπάτης που καλλιεργούσε ο καταναλωτικός ναρκισσισμός, δηλαδή φαντασιακές ευχαριστήσεις. Χάνουν την εμπιστοσύνη τους στον κόσμο, στον άλλον και σε ό,τι καλό κι αγαπητό έβλεπαν στον εαυτό τους.

Η απώλεια της υλικής κατάστασης, των ψυχικών πόρων, καθώς και της ηδονικής αυταπάτης, προκαλεί ένα βίαιο πένθος. Ωστόσο, η δεσπόζουσα ψυχολογική ιδιαιτερότητα της κρίσης αντιστοιχεί στο μούδιασμα της σκέψης, του λόγου και της πράξης, που ορίζει τη στάση των ανθρώπων.

Ο κύριος ψυχοδιανοητικός μηχανισμός του μουδιάσματος ονομάζεται «διπλός δεσμός». Αντιστοιχεί στην εμπλοκή της σκέψης, που προκύπτει όταν οι άνθρωποι γίνονται στόχος παράδοξων μηνυμάτων, τα οποία αλληλοακυρώνονται, χωρίς να επιτρέπεται να σκεφτείς σχετικά μ’ αυτό το παράδοξο. Στην Ελλάδα της κρίσης, αυτή […]

Γιατί οι υπερήρωες δεν μετατρέπονται σε δυνάστες; – Μια ασυνήθιστη ματιά στο Φαντασιακό της Παιδείας

Η παιδεία ως διαδικασία αντιστοιχεί σε ψυχική αναδιαμόρφωση (σε reconfiguration, για να το πούμε σε μια γλώσσα πιο κοντινή στους καιρούς) της πρώτης ύλης –του παιδιού– που έρχεται και προτίθεται να προχωρήσει στον δρόμο της ζωής μέσα από τον κόσμο των μεγάλων. Θα προσπαθήσω λοιπόν να εικονογραφήσω μια απλή σκέψη, που είναι η εξής: Για να φτιάξουμε μια νέα παιδεία, μια νέα πραγματικότητα για την παιδεία, έναν νέο λόγο για την παιδεία, χρειάζεται να έχουμε και μια νέα παράσταση για την παιδεία. Με άλλα λόγια, χρειάζεται να αναδιατυπωθεί αυτό που μπορούμε να αποκαλέσουμε το Φαντασιακό της Παιδείας. Ο τρόπος, δηλαδή, με τον οποίον άτομα, συλλογικότητες και κοινωνία καθρεφτίζονται μέσα στην εκπαιδευτική διαδικασία, την εκπαιδευτική εμπειρία, επενδύοντας εκεί ψυχή, πόρους, φόβους, αρνήσεις και προσδοκίες κλπ.

Αυτό το ζητούμενο δεν αναδύεται εν κενώ. Υπάρχει ήδη ένα Φαντασιακό της παιδείας, το οποίο μπορούμε να το αποτυπώσουμε με χίλιους τρόπους σαν κάτι που σίγουρα μπορεί να γίνει καλύτερο.

Θεωρώ ότι μια τέτοια μάχη για το Φαντασιακό της Παιδείας είναι αναγκαία –παράλληλα με ένα στρατηγικό σχέδιο και με την άριστη αξιοποίηση των ελάχιστων υλικών πόρων και των άφθονων ψυχοδιανοητικών πόρων που διαθέτει αυτή η χώρα. Θα εικονογραφήσω λοιπόν τη βασική ιδέα αυτής της μάχης μέσα από ένα παράδειγμα. Το παράδειγμά μου θα είναι πολύ πιο προσιτό στα νέα μυαλά, αυτά που έχουν μεγαλύτερη εξοικείωση με το Φαντασιακό των μαθητών. Οι μεγάλοι θα μπορούσαν ίσως να παρακολουθήσουν καλύτερα την ανάλυσή μου ρωτώντας τα παιδιά τους για όσα δεν καταλάβουν. Σίγουρα έχουν κάτι να κερδίσουν.

Θα διερευνήσω λοιπόν το ερώτημα: «Γιατί οι υπερήρωες δεν μετατρέπονται σε δυνάστες;». Το ερώτημά μου έχει –το λέω εκ προοιμίου– μεγάλο αντίκρισμα στη ζωή του σχολείου. (Στη συνέχεια θα δούμε με ποιον τρόπο.)

Η ερώτηση αναδιατυπώνεται πιο γλαφυρά ως εξής: […]

Αντιμετωπίζοντας την κρίση με τα μαγικά φίλτρα των παραμυθιών

ΕΙΣΑΓΩΓΗ

Ο πραγματικός φτωχός, με σάρκα και οστά και πόνο, που ζει δίπλα μας, ίσως μας λέει λιγότερα για τη φτώχια και την αδικία απ’ όσα ο λυπημένος πρίγκιπας του Όσκαρ Ουάιλντ στο ομώνυμο παραμύθι. Πώς γίνεται αυτό; Και, το κυριότερο: Πώς μπορούμε να κάνουμε τη γνώση για την κρίση κτήμα της παιδικής ψυχής, χωρίς να την παραβιάζουμε και χωρίς να μιλάμε στο κενό;

Αυτό είναι το θέμα μας. Ας το διερευνήσουμε βήμα-βήμα.

Πάθος για την Παιδεία, Πάθος για Παιδεία

Ψυχολογικές διαστάσεις του σχολικού χώρου και της ανασυγκρότησής του στις συνθήκες της κρίσης

* Θέσεις για την Επιτροπή Εθνικού και Κοινωνικού Διαλόγου για την Παιδεία.

 

Προλογικά

Οι αναλύσεις, οι στοχασμοί και οι προτάσεις που ακολουθούν αναφέρονται τόσο σε γενικές αρχές που ισχύουν για όλες τις βαθμίδες, όσο και σε ειδικότερες θέσεις που αναφέρονται κατ’ αρχήν στην προσχολική, πρωτοβάθμια και δευτεροβάθμια εκπαίδευση.

Οδηγός στην παρούσα  ανάλυση είναι να παρουσιαστούν ιδέες και σχέδια με τη μορφή άμεσα εφαρμόσιμων επιχειρησιακών πρωτοβουλιών, τουλάχιστον στην προσχολική, πρωτοβάθμια και δευτεροβάθμια εκπαίδευση.

Η τριτοβάθμια εκπαίδευση αντιπροσωπεύει το πιο δυσεπίλυτο όσο και συμπτωματικό πεδίο της παιδείας στην Ελλάδα. Άποψή μου δε είναι ότι, στις παρούσες συνθήκες της κρίσης, οι όποιες μεταρρυθμίσεις στην τριτοβάθμια εκπαίδευση (μαζί και στον τρόπο πρόσβασης σε αυτή) υπόκεινται σε καταλυτικούς περιορισμούς, που τις καθιστούν προκαταρκτικές και προπαρασκευαστικές ενέργειες μιας συνολικής ανασυγκρότησης, που θα χρειαστεί ακόμη πολύν καιρό και κόπο για να πάρει μορφή, να σταθεί στα πόδια της και να αποκτήσει την ευκταία ευστάθεια, λειτουργικότητα και δυναμική.