Μορφή και νόημα στο φροϋδικό ασυνείδητο

  • Post category:Δοκίμια
  • Reading time:Χρόνος ανάγνωσης 2 λεπ.

Άξιος λόγου λόγος είναι αυτός που συμβάλλει στη διατύπωση λόγου νέου, ικανού να τον υπερβεί.

Άξια λόγου τιμή σ’ ένα στοχαστή είναι η κατάθεση στοχασμού.

Σ’ αυτό το πνεύμα θα πω δυο λόγια σχετικά με τη λακανική εννοιοποίηση του φροϋδικού ασυνείδητου. Δηλ. σχετικά με τον λόγο της έριδος.

Ο ΛΟΓΟΣ ΤΗΣ ΕΡΙΔΟΣ

Ο περί ου ο λόγος, λόγος, είναι το λακανικό απόφθεγμα «το ασυνείδητο είναι δομημένο σαν γλώσσα». Αποτέλεσε δε το μήλο της έριδος για μια ολόκληρη εποχή της (ευρωπαϊκής ιδιαίτερα) ψυχανάλυσης: Λόγος ισχυρός, που πυροδότησε ισχυρό αντίλογο, θεμελίωσε σχολή και έθεσε σε κίνηση μια πολύπλευρη διαλεκτική θεωρία, πράξης και πολιτισμού.

Δύο είναι τα κλειδιά αυτής της τοποθέτησης:

— Το πρώτο είναι το σαν
— Και το δεύτερο είναι η αλλού ρητά διατυπωμένη έννοια του καθαρού σημαίνοντος — δηλαδή ότι υπάρχει μια «καθαρή μορφή», σημαίνουσα μεν, αλλά χωρίς συγκεκριμένο σημαινόμενο.

Ανασκοπώντας τη διαδικασία και τη λογική που χαρακτηρίζουν τα διαβήματα, τα οποία σκοπεύουν να τεκμηριώσουν την ισχύ αυτής της φράσης, παρατηρούμε ότι κατά κανόνα πρόκειται, ως προς το αποτέλεσμά τους, για μια μερική τεκμηρίωση (και όχι απόδειξη) συνήθως κατ’ αναλογίαν (βασισμένη σε παραδειγματολογικές εικονογραφήσεις). Ουσιαστική εικονογράφηση αυτού του τύπου εγχειρημάτων αποτελεί το πρόσφατο έργο του J.Dor με τίτλο «Εισαγωγή στην ανάγνωση του Λακάν. 1. Το ασυνείδητο δομημένο σαν λόγος».

Σ’ αυτό το βιβλίο ο συγγραφέας λέει ρητά ότι το θεμέλιο της λακανικής θεωρίας είναι αυτή η τοποθέτηση. Κι ωστόσο ο τρόπος με τον οποίο επιχειρεί να τεκμηριώσει την εγκυρότητά της είναι, σύμφωνα με τα λόγια του ίδιου, η προσφυγή σε μια κατά κάποιο τρόπο αναλογία ανάμεσα σ’ αυτό που συμβαίνει στο ασυνείδητο και σε κάποιες όψεις της γλώσσας. Ουσιαστικά δηλαδή δεν αποδείχνει τη εγκυρότητα αυτής της τοποθέτησης, αλλά τις δυσκολίες αυτού του εγχειρήματος. Η κύρια δυσκολία που παρουσιάζεται συνοψίζεται, όπως κατά κανόνα άλλωστε και οι επικρίσεις, στη λέξη σαν. Κι ο λόγος είναι προφανής. Αυτό το «σαν» (ή όπως, ως, ωσεί) εξυπονοεί ότι υπάρχει κάποια διαφορά. Και το ερώτημα είναι: Ποια είναι η ειδοποιός διαφορά που χαρακτηρίζει, πριν και πέρα απ’ αυτή την αναλογία, την ιδιαιτερότητα του φροϋδικού ασυνείδητου. Η δυσκολία έγκειται λοιπόν στο ότι η προσφυγή στην αναλογία «σαν» υποκρύπτει αλλά και υποδηλώνει ταυτόχρονα την ύπαρξη και τον τόπο ενός εννοιολογικού κενού.

Η ΨΗΦΙΑΚH ΔΙΑΣΤΡEΒΛΩΣΗ

— Αναλύοντας τη μορφολογία αυτής της φράσης, φαίνεται ότι αυτή παραπέμπει στο εξής σχήμα:

Από τη μια πλευρά έχουμε μια οντότητα, το ασυνείδητο, και από την άλλη πλευρά ένα ιδεατό πρότυπο, τη γλώσσα. Η δε σχέση μεταξύ των δύο είναι σχέση παραδείγματος (γλώσσα ή, ακριβέστερα, γλωσσολογικό μοντέλο) και τοπικού μοντέλου (το ασυνείδητο, που μορφοποιεί σε ένα ορισμένο πεδίο τη λογική του παραδειγματικού γενικού υποδείγματος).

Το ερώτημα ανακύπτει σε σχέση με «πραγματικά περιστατικά», δηλαδή με την ίδια την αναλυτική εμπειρία, και θα μπορούσε να διατυπωθεί ως εξής:

Πώς οι μορφές του ασυνείδητου χαρακτηρίζονται απ’ αυτό που θα λέγαμε «υπόσταση λόγου»;

Δηλαδή πώς, με ποιο τρόπο γίνεται εφικτό να εκφρασθούν με την ομιλία και να μετασχηματισθούν μέσω της ομιλίας οι διαδικασίες και οι μορφές που ανήκουν και κινούνται στο ασυνείδητο.

— Οι απορίες που ανακύπτουν κατά την προσέγγιση αυτών των ζητημάτων παραπέμπουν στους περιορισμούς της παραδειγματικής αναφοράς στο ψηφιακό γλωσσολογικό μοντέλο. Δηλαδή η γλώσσα θεωρείται, σύμφωνα με ένα γλωσσολογικό μοντέλο, σαν αμιγής ψηφιακός κώδικας, ο οποίος μπορεί να θεωρηθεί σαν αρχέτυπη μήτρα όλων των σημαινόντων συστημάτων (συνεπώς και του ασυνείδητου). Στο σημείο αυτό ο Λακάν φαίνεται ότι διαισθάνθηκε την αναγκαιότητα ύπαρξης ενός πεδίου καθαρών σημαινόντων, σαν όρο για την έγκυρη κατανόηση (ή, ακριβέστερα, τη γόνιμη προσέγγιση) του φροϋδικού ασυνείδητου. Αλλά, παρέμεινε κι αυτός δέσμιος του ψηφιακού γλωσσολογικού μοντέλου.

Επιχειρούμε εδώ να διατυπώσουμε μια απάντηση σ’ αυτό το ερώτημα μέσω της υπέρβασης της ψηφιακής διαστρέβλωσης με την χρησιμοποίηση δύο βασικών εννοιών: τυπικό σύστημα και αναλογικός κώδικας.

ΤΟ ΑΣΥΝΕIΔΗΤΟ: ΑΝΑΛΟΓΙΚH ΟΡΓAΝΩΣΗ

— Ως Φροϋδικό ασυνείδητο νοείται το εξής:

Ένας τόπος μέσα στην ανθρώπινη ψυχική οργάνωση, μια περιοχή του ψυχικού οργάνου, τόπος εγγραφών, ιχνών που αντιστοιχούν σε παραστάσεις πραγμάτων — τόπος του οποίου η λειτουργία διέπεται από την πρωτογενή διαδικασία, παράγοντας ανασυνδυασμούς και μετασχηματισμούς των συστατικών του στοιχείων.

Η υπόσταση αυτών των εγγραφών αντιστοιχεί σε παραστάσεις πραγμάτων, δηλαδή σε ένα παραστατικό-εικονιστικό σύστημα διαφορετικό από το γλωσσικό σύστημα, που συγκροτείται με παραστάσεις λέξεων. Στο φροϋδικό ασυνείδητο, μάλιστα, ακόμη και οι παραστάσεις λέξεων απογυμνώνονται από τη μη παραστατική-εικονιστική τους διάσταση και θεωρούνται παραστάσεις πραγμάτων, υποκείμενες σε ανάλογη μεταχείριση από τους μηχανισμούς του ασυνείδητου. Η λειτουργία των μηχανισμών του ασυνείδητου παράγει ανασυνδυασμούς και μετασχηματισμούς των συστατικών του στοιχείων (μνημονικά ίχνη παραστατικού χαρακτήρα) που διαμορφώνουν εικαστικά μορφώματα, σενάρια και προτάσεις σε γλώσσα πλαστική.

— Η λογική, οι κανόνες και οι τρόποι λειτουργίας του ασυνείδητου συναπαρτίζουν την πρωτογενή διαδικασία. Αυτή χαρακτηρίζεται από τα εξής:

α) Δεν διαθέτει την συντακτική άρνηση (το «δεν»)

β) Δεν διαθέτει διπλή άρθρωση

γ) Δεν διαθέτει συμπλέκτες («δεικτικά», π.χ. εγώ, εδώ…)

δ) Οι ανασυνδυασμοί και οι μετασχηματισμοί των συστατικών στοιχείων του ασυνείδητου πραγματοποιούνται με τους μηχανισμούς της συμπύκνωσης, της μετάθεσης και του επικαθορισμού.

ε) Τέλος, πλαστική έκφραση αυτών που «θέλει να πει» το ασυνείδητο.

— Με βάση τη διάκριση μεταξύ ψηφιακών και αναλογικών κωδίκων, μπορούμε να πούμε ότι:

— Στους ψηφιακούς κώδικες τα συστατικά τους στοιχεία είναι διακριτά μεταξύ τους: όχι απλώς διαφέρουν (π.χ. το β από το μ ή το ω, ή το 1 από το 3 ή το 12), αλλά και κανείς μετασχηματισμός ή χειρισμός δε μπορεί να καταργήσει το φράγμα, το κενό, το χάσμα, το σύνορο που διαχωρίζει το ένα ψηφιακό στοιχείο από το άλλο. Σύμφωνα με μια χαρακτηριστική έκφραση του FREUD, η δευτερογενής διαδικασία (συνάρτηση του λεκτικού συστήματος) είναι «γεμάτη κενά», σε αντιδιαστολή με την πρωτογενή διαδικασία, η οποία είναι «πλήρης».

— Αυτή η απουσία δομικά διακριτών στοιχείων (μονάδων) και των μεταξύ τους διακένων είναι ακριβώς χαρακτηριστικό των αναλογικών κωδίκων. Σ’ αυτούς τα συστατικά τους στοιχεία συγκροτούν ένα συνεχές (π.χ. μια φωτογραφία, όπου ακόμη και τα πραγματολογικά ξεχωριστά στοιχεία, αλλά και το πραγματολογικό κενό ενδιάμεσό τους, συγχωνεύονται σ’ ένα δυσδιάστατο συνεχές δίχως διάκενα). Το «πλήρες» αυτό πεδίο, εμφανίζει διαβαθμίσεις (αποχρώσεις) εντάσεων, χρωμάτων, συχνοτήτων κλπ. αλλά δεν παύει να είναι συνεχές, χωρίς εγγενή διάκενα, χωρίς διακριτές συστατικές «μονάδες».

— Όσο για τους κανόνες λειτουργίας του όλου συστήματος, υπόδειγμα ψηφιακού συστήματος αποτελεί η (λεκτική) γλώσσα ή το ρολόι με ενδείξεις υγρών κρυστάλλων, ενώ υπόδειγμα αναλογικού συστήματος αποτελεί η κινησιολογία (κινήσεις, στάσεις, εκφράσεις, χειρονομίες…), οι εικαστικές λεγόμενες τέχνες, ο χορός, η κλεψύδρα, το κλασσικό ρολόι με δείκτες… Οι ψηφιακοί κώδικες διαθέτουν, ενώ οι αναλογικοί δεν διαθέτουν διπλή άρθρωση, συντακτική άρνηση, εξειδικευμένους συμπλέκτες και αυστηρούς περιορισμούς μορφικής καινοτομίας. Οι νέες μορφές (π.χ. λέξεις) στους ψηφιακούς κώδικες παράγονται με ανασυνδυασμούς των αφετηριακά δεδομένων συστατικών στοιχειωδών μονάδων (διπλή άρθρωση), ενώ στους αναλογικούς κώδικες η νέα μορφή μπορεί να προκύψει μέσω διαδικασιών κατεργασίας του διαθέσιμου παραστατικού υλικού: Συνδυασμοί, αλλά και μετασχηματισμοί, έως και ακραίοι χειρισμοί, όπως ο ακρωτηριασμός, η κατάτμηση ή η ποικιλότροπη συγχώνευση υπαρχόντων στοιχείων.

Όλα αυτά τα διαφορικά γνωρίσματα των αναλογικών κωδίκων χαρακτηρίζουν και την πρωτογενή διαδικασία, η οποία διέπει τη λειτουργία του φροϋδικού ασυνείδητου.

Συγκεφαλαιώνοντας, θα μπορούσαμε να διατυπώσουμε την ακόλουθη πρόταση:

Το φροϋδικό ασυνείδητο, θεωρούμενο από αυτή την άποψη, είναι ένα σύνολο αναλογικών μορφών (παραστάσεις πραγμάτων), οι οποίες είναι οργανωμένες σε σύστημα διεπόμενο από έναν ιδιαίτερο αναλογικό κώδικα (πρωτογενής διαδικασία).

Άρα και στο επίπεδο των συστατικών του στοιχείων και στο επίπεδο της λειτουργίας του το φροϋδικό ασυνείδητο αντιστοιχεί σε ένα αναλογικά οργανωμένο παραστατικό σύστημα.

ΚΑΘΑΡO ΣΗΜΑIΝΟΝ

Σ’ αυτό το σημείο ανακύπτει ένα ζήτημα και θεμιτό και καίριο:

Κατά τον Φρόϋντ, τα περιεχόμενα του ασυνείδητου είναι παραστάσεις πραγμάτων. Αυτές, κατά τον J.Lacan, αντιπροσωπεύουν «καθαρά σημαίνοντα». Όμως αυτή η άποψη έχει ξεσηκώσει και πολλή συζήτηση και σφοδρές επικρίσεις. Γεννιέται λοιπόν το ερώτημα, λογικό, θεωρητικό και πραγματολογικό, αν μπορούν να υπάρχουν τέτοια καθαρά σημαίνοντα.

Στη λογικομαθηματική γλώσσα, τυπικό σύστημα ονομάζουμε ένα σύστημα του οποίου τα συστατικά στοιχεία είναι μορφές και του οποίου οι παράγωγες μορφές προκύπτουν από τις πρωταρχικές δια της εφαρμογής καθορισμένων κανόνων. Ένας άλλος ορισμός για το τυπικό σύστημα είναι ο εξής:

Ένα σύνολο άνευ νοήματος συμβόλων που διέπονται από κανόνες.

Η έννοια του τυπικού συστήματος, του οποίου τα συστατικά στοιχεία και οι εσωτερικές διεργασίες δεν σημαίνουν από μόνες τους τίποτα, είναι μορφές χωρίς νόημα, επιτρέπει την τεκμηρίωση με αυστηρό τρόπο της έννοιας του καθαρού σημαίνοντος. Χωρίς την προσφυγή σε καμιά αναλογία, χωρίς την κατάχρηση καμιάς γλωσσολογικής ή γλωσσολογίζουσας ορολογίας, μπορούμε να δεχτούμε και λογικά και θεωρητικά και πραγματολογικά ότι το φροϋδικό ασυνείδητο είναι ένας τόπος ο οποίος περιέχει καθαρές μορφές που δε σημαίνουν καθεαυτές τίποτε.

ΤΟ ΦΡΟΫΔΙΚΟ ΑΣΥΝΕΙΔΗΤΟ ΩΣ ΤΥΠΙΚΟ ΣΥΣΤΗΜΑ

Αν συγκρίνουμε τις φροϋδικές αναπτύξεις σχετικά με το ασυνείδητο, από τη μια, και την έννοια του τυπικού συστήματος, από την άλλη, θα μπορούσαμε να συγκεφαλαιώσουμε τις μέχρι εδώ απόψεις μας ως εξής:

Το φροϋδικό ασυνείδητο αντιπροσωπεύει ένα ιδιότυπο σύστημα αναλογικών μορφών (παραστάσεις πραγμάτων), που διέπονται από έναν ιδιαίτερο αναλογικό κώδικα (πρωτογενής διαδικασία). Και εμφανίζεται, τουλάχιστον σε ένα επίπεδο της συγκρότησής του, σαν ένα τυπικό σύστημα, δηλαδή σύνολο καθαρών μορφών που διέπονται στους μετασχηματισμούς τους από καθορισμένους κανόνες. Αυτές οι μορφές μπορούν ν’ αποκτήσουν νόημα στο μέτρο που είναι επιδεκτικές αντιστοίχισης με άλλα συστήματα (όπως οι ενορμήσεις ή η γλώσσα ή η προσωπική ιστορία του υποκειμένου…).

ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΕ ΑΠΟΝΤΑ

Η θέση ότι το φροϋδικό ασυνείδητο είναι συγκροτημένο ως αναλογικό τυπικό σύστημα οδηγεί σε μια ευρύτερη αναδιατύπωση και ίσως επαναθεμελίωση της ψυχαναλυτικής εννοιολογίας, με επιπτώσεις στην κλινική (θεωρία και πρακτική).

Ως προς το λόγο της έριδος, αυτός ισχύει στο μέτρο ακριβώς που δεν ισχύει. Δηλαδή το ασυνείδητο είναι δομημένο σαν γλώσσα στο μέτρο που αυτή η γλώσσα σαφώς αντιδιαστέλλεται από το ψηφιακό γλωσσολογικό μοντέλο.

Ιδιαίτερα γόνιμη φαίνεται νά ‘ναι αυτή η προσέγγιση και ως προς τη διερεύνηση των δύο βασικών πεδίων, όπου εγγράφεται το αναλυτικό διάβημα:

Πρώτο, η λογική της φαντασίωσης. Δεύτερο, η ποιητική του συμπτώματος.

Έπονται παραπομπές και αποσιωπητικά…

ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ

1. Introduction à la lecture de Lacan. — 1. L’ inconscient structuré comme un langage, Denoël, Paris 1985.
2. Στο ίδιο, σελ. 34.
3. Πρβλ. «ίδιον του σημαίνοντος είναι ακριβώς το ότι είναι ασυνεχές» (ψηφιακό — Ν.Σ.), στο Σεμινάριο V, Les formations de l’ inconscient, (ανέκδοτο — σελ. 139).

Στρογγυλό τραπέζι για τον J.Lacan Γαλλικό Ινστιτούτο Αθηνών, 19 Μαρτίου 1992