Goya – πόθος και ίλιγγος

  • Post category:Ζωγραφική
  • Reading time:Χρόνος ανάγνωσης 3 λεπ.

Απ’ ό,τι σώζεται σαν λαϊκό θρυλούμενο (αν και χωρίς αυστηρή {tooltip}ιστορική τεκμηρίωση{end-link}Ο Rodolfo Maffeis (στο Γκόγια, Βιβλιοθήκη Τέχνης/ «Καθημερινή», σελ. 48), διατυπώνει την υπόθεση ότι ο Γκόγια «είναι πιθανό να διατηρεί μαζί της και σύντομη παράνομη σχέση, ενώ φιλοτεχνεί τη διάσημη προσωπογραφία της (G2)». Διευκρινίζει ωστόσο (σελ. 112) τα εξής: « H σχέση τους δεν αποκαλύπτεται ποτέ με σαφή τρόπο, ούτε στην αλληλογραφία του Γκόγια, ούτε σε κάποιο άλλο ντοκουμέντο, επιβεβαιώνεται όμως από ένα λεύκωμα με σχέδια (το επονομαζόμενο «Λεύκωμα Α») στα φύλλα του οποίου εμφανίζεται η δούκισσα σε στάσεις που δεν επιδέχονται παρερμηνεία». Ίσως τα σχέδια δεν επιδέχονται παρερμηνεία ως προς τον πόθο και τις φαντασιώσεις του Γκόγια – όμως το αντίκρυσμά τους στην ιστορική πραγματικότητα είναι κάτι που προκύπτει μόνο μέσω ερμηνείας (του ιστορικού ή όποιου άλλου)…{end-tooltip}), ο Γκόγια λάτρευε ερωτικά και ποθούσε (απ’ ό,τι θα δούμε ολοφάνερα) την δούκισσα de Alba (G2). Η καλλονή εκείνη ήταν μάλιστα ξακουστή για τα υπέροχα μαύρα μαλλιά της – τα βοστρυχωτά, τα σκαλωτά μαλλιά που τη χαρακτήριζαν, πραγματικό έμβλημα της γοητείας της. Μια άλλη ζωγραφιά, χαρακτηριστικότατα, δείχνει τη δούκισσα de Alba να χτενίζει τα μαλλιά της (G3) , να χαϊδεύει αυτάρεσκα τα μαλλιά της – είναι αρκετά νάρκισσος για να τα χτενίζει απλώς. (Παρεμπιπτόντως, η δούκισσα de Alba ήταν εκείνη που είχε χαρίσει στον Godoy τον πίνακα του Βελάσκεθ «Η Αφροδίτη στον καθρέφτη της», στον οποίο ήρθε σαν αντίλογος η «Μάγια γυμνή» του Γκόγια.)

Υπάρχει λοιπόν μια πολύπλοκη και πολυεπίπεδη σχέση μεταξύ των ανθρώπων που σχετίζονται με τη «Μάγια γυμνή». Τη ζωγραφιά «Η δούκισσα de Alba χτενίζει τα μαλλιά της» την έχει φτιάξει ο Γκόγια στα 1796. Αν είχαμε τη σωστή υλικοτεχνική οργάνωση στο χώρο, θα έπρεπε τώρα να σας βάλω Τσιτσάνη για ν’ ακούσετε το τραγούδι που ταιριάζει σαν υπόκρουση και το οποίο είναι «Η Αρχόντισσα»: «Κουράστηκα για να σε αποκτήσω, αρχόντισσά μου, μάγισσα τρελή… τα μαγικά σου μάτια… παλάτια… κλπ.». Η ακρόασή του θα έκανε μάλλον πιο ανάγλυφο το πλαίσιο της υπόθεσης, και παράλληλα πιο ευχάριστη την παρουσίαση του θέματος.

Μέσα σ’ αυτό το πλαίσιο, λοιπόν, μια πρώτη εικαστική αποτύπωση της δούκισσας de Alba (G2, G3) είναι λίγο ως πολύ ρεαλιστική. Εικονίζει, σαν προσωπογραφία, μια γυναίκα, μ’ έναν τρόπο λατρευτικό – είναι φανερό, την αποθεώνει. Αλλά τη δείχνει, πρώτο, συγκεντρωμένη στον εαυτό της και, δεύτερο, σε καθαρή θέση απρόσιτου αντικειμένου: Στον πίνακα του 1795 (G2), εικονίζεται «απόμακρη και υπερήφανη» (Maffeis, στο ίδιο, σελ. 112). Ενώ στον πίνακα του 1796 (G3), δεν μετέχει σε κανένα παιχνίδι, εν μέρει με τον τρόπο της Αφροδίτης κι αυτή – μια και θαυμάζει τον εαυτό της παρόμοια και δεν ανοίγεται στο παιχνίδι του βλέμματος ή όποιο άλλο παιχνίδι. Θα μπορούσε, για παράδειγμα, ο Γκόγια να ζωγραφίσει και εδώ (όπως και στον προηγούμενο πίνακα G2) το σκυλάκι της (σαν σύμβολο πίστης, ή άλλο σύμβολο), για να γίνεται κάτι ως προς τον άλλον. Όμως δεν το έκανε. Είναι μια γυναίκα «αυτή κι ο εαυτός της», που θαυμάζει τον εαυτό της, θαυμάζει και χαϊδεύει το κύριο στοιχείο της γοητείας της, που είναι τα μαύρα της μαλλιά – και αδιαφορεί πλήρως, είναι πλήρως αποκομμένη από το βλέμμα κι από όποιο άλλο παιχνίδι σε σχέση με το περιβάλλον, με τον θεατή κλπ. Αυτή η απεικόνιση φαίνεται να τοποθετείται κάπου στην αρχή της πολύ μεγάλης έλξης, του πόθου, του έρωτα, που ιστορείται ότι ένιωθε ο Γκόγια για την (απρόσιτη, τουλάχιστον τότε) δούκισσα de Alba. Θρυλείται βεβαίως ότι κάποτε προέκυψε και σχέση, όπως είπαμε. Μπορεί και να υπήρξε κάτι – όμως δεν έχει αποδειχθεί ιστορικά . Μάλιστα υπάρχουν και ισχυρές ενστάσεις, που βέβαια είναι εξωτερικού χαρακτήρα – του είδους: Εκείνη ήταν 34 χρονών κι ο Γκόγια ήταν 50, κουφός, λίγο στα κακά του χάλια σαν εμφάνιση˙ εκείνη, η οποία ήταν στην κορυφή της κοινωνικής ιεραρχίας (δούκισσα!), μ’ έναν ταλαίπωρο καλλιτέχνη, τι θα μπορούσαν να κάνουν; Δυσχερές τοπίο! Και γι’ αυτό υπάρχει μια ολόκληρη (αληθοφανής) θεωρία, ότι όλα συνέβησαν μόνο στη φαντασία του Γκόγια, και απλά ο θρύλος τα πήρε μετά (επειδή έγινε θρυλικός ζωγράφος) και τα έντυσε με την πορφύρα μιας πραγματικότητας που θα βόλευε και τους πολλούς πολύ – γιατί κάπου δίνει στον καθένα την ελπίδα ότι η δούκισσα των ονείρων του κάποτε θα μπορούσε να γίνει δική του…