Goya – πόθος και ίλιγγος

  • Post category:Ζωγραφική
  • Reading time:Χρόνος ανάγνωσης 3 λεπ.

Μέσα από αυτή τη δεύτερη αντιστροφή, λοιπόν, ο Γκόγια καταφέρνει να αναδιατυπώσει τη σχέση του με το αντικείμενο – κι εκεί που κυριαρχούσε το αντικείμενο, να βρεθεί αυτός στη θέση του κυρίαρχου. Πάνω σ’ αυτό υπάρχει μια ολόκληρη πρόσθετη σημειολογία, που σχετίζεται με τον μύθο του διχασμένου γυναικείου ειδώλου (γιατί περί ειδώλου πρόκειται, περί «μορφοειδώλου», imago, όπως λέγεται ψυχαναλυτικά). Και είναι η εξής (όλοι οι σχολιασμοί του έργου το τονίζουν): Ένας λόγος που της αφαιρεί τα διάσημα του μεγαλείου είναι ότι έτσι την κάνει maja ή τσιγγάνα, δηλαδή γυναίκα ταπεινής ή ταπεινότερης καταγωγής ή κοινωνικής θέσης – και γι’ αυτό τον λόγο πιο ποθητή, πιο προσιτή στους άνδρες εν γένει και ειδικά στους άνδρες που πήγαιναν να επισκεφθούν τη συλλογή του Godoy. Η οποία ήταν ιδιωτική συλλογή, άρα προφανώς ήταν προνόμιο να σε φωνάξει ένας πρίγκιπας και να σου πει «Έλα να δεις, φιλαράκο, τι ωραία έχει ο κόσμος» (άλλος Τσιτσάνης: «Όλα τα ωραία μέχρι το πρωί…»). Με το να μην είναι πια θεά (η Αφροδίτη του Βελάσκεθ αντεστραμμένη), αλλά μια γυναίκα, και μάλιστα μια ταπεινή γυναίκα γυμνή, χωρίς αναστολές, χωρίς ντροπή, σημαίνει ότι πρόκειται για γυναίκα που είναι κατ’ αρχήν ερωτικά προσιτή στον σεξουαλικά κεφάτο άνδρα. Έτσι ο Γκόγια ολοκληρώνει μια αντιστροφή (μυθική προφανώς αντιστροφή) της σχέσης του με το πρωτότυπο – κερδίζοντας, με τα μέσα της τέχνης του, την υπεροχή (αν όχι και την ίδια την ερωτική απόλαυση).

Θέλω να τονίσω εδώ ότι όλα αυτά τα λέμε επειδή, από τη σκοπιά του ζωγράφου, η «Μάγια γυμνή» εικονίζει (και) τη δούκισσα de Alba – φαίνεται από τους βοστρύχους και από άλλες ενδείξεις ερωτικής λατρείας και πόθου, αν και όχι υποχρεωτικά με όρους αναπαραστατικής πιστότητας. Και οπωσδήποτε η «Μάγια γυμνή», ακόμη κι αν δεν είναι, με απόλυτα ρεαλιστικά κριτήρια, πιστή απεικόνιση της δούκισσας de Alba, ωστόσο, μέσα στην ψυχική πραγματικότητα και σύμφωνα με τις ιδιότυπες λογικές της, εκπροσωπεί τη δούκισσα de Alba ως αντικείμενο πόθου: Η ταύτιση ως προς τους βοστρύχους –ύψιστο σημείο της γοητείας της, διακριτικό αναγνωριστικό στοιχείο– αρκεί στην ψυχή. Η οποία εκλαμβάνει το μέρος αντί του όλου (ο μηχανισμός της μετάθεσης σε καίρια λειτουργία) και έτσι οργανώνει τη φαντασίωση, ως συνάντηση του υποκειμένου με επαρκείς εκπροσώπους του αντικειμένου κατά την έννοια της επιθυμίας: Και σίγουρα τα μαλλιά και μόνο είναι το κατεξοχήν εμβληματικό στοιχείο της γοητείας της δούκισσας – και άρα, για την ποθούσα ψυχή, επαρκής εκπρόσωπος του ποθούμενου, μέσα στα σημειωτικά παίγνια της φαντασίωσής της.

Ένα πρόσθετο μέσον που χρησιμοποιεί ο καλλιτέχνης για την (εικαστική έστω) πραγμάτωση της επιθυμίας του, της φαντασίωσής του, είναι ο μηχανισμός που στην ψυχανάλυση λέγεται συμπύκνωση. Προσφεύγει δηλαδή στη σύντηξη, τον συνδυασμό, τον συγκερασμό πολλών στοιχείων από πολλές γυναίκες – συνθέτοντας διάφορες ανατομικές και μορφικές λεπτομέρειες, που άλλοτε μάλιστα ταιριάζουν, άλλοτε δεν ταιριάζουν κιόλας. Πιθανότατα λοιπόν, επειδή εκείνο τον καιρό ο Γκόγια (όπως προκύπτει από άλλες μαρτυρίες) είχε αρχίσει να μπλέκει με ελευθεριάζοντες κύκλους της Μαδρίτης (ελευθεριάζοντες πολιτικά και σεξουαλικά), φαίνεται ότι ερανίστηκε από δω κι από κει στοιχεία, γνωρίσματα, εντυπώσεις, μορφικά συστατικά, και έτσι έφτιαξε ένα σώμα, το οποίο παραπέμπει στο κεφάλι και τα μαλλιά της πρώτης στη λίστα των πόθων του, αλλά συνθέτει και ό,τι άλλο μπορούσε να συμμαζέψει απ’ αλλού – γιατί μοιάζει κάπως απίθανο να την είχε δει ποτέ γυμνή. Και μάλιστα πρέπει να είχε κι ένα πρόβλημα πληροφόρησης και γνώσης σχετικά με το γυμνό μέχρι μια εποχή, λίγα χρόνια πριν (δηλαδή πριν γνωρίσει την ελευθεριάζουσα ζωή) – γιατί έχει σχεδιάσει κάτι γυμνά, τα οποία έχουν εμφανέστατα ανατομικά ελαττώματα. Έφτιαχνε μυθοπλασίες, «κάπως έτσι πρέπει να ‘ναι» – όπως σε μια «Λουόμενη» του 1796-7, για παράδειγμα, όπου, ενώ προσπαθεί να την απεικονίσει ρεαλιστικά, τα πόδια είναι κακόμορφα, μη ρεαλιστικά απεικονισμένα. Είναι φανερό ότι προσθέτει απ’ το μυαλό πολλά. Έτσι και η «Μάγια γυμνή» σίγουρα έχει κεφάλι που φέρνει προς τη δούκισσα de Alba, αλλά έχει και στοιχεία από άλλα σώματα και μορφές (και πρωτίστως, από εντυπώσεις αλλά και από το στερεότυπο της maja). Αυτός είναι ο μηχανισμός της συμπύκνωσης – ο οποίος, ψυχαναλυτικά μιλώντας, συμπυκνώνει μεταφορικά και το νόημα της επιθυμίας.