Η κρίση των συνενοχών

  • Post category:Δοκίμια
  • Reading time:Χρόνος ανάγνωσης 1 λεπ.

Και στα πέντε βιλαέτια
φάτε πιείτε μωρ’ αδέλφια
(Δημοτικό)

Στο δημόσιο βίο του τόπου μας, εδώ και καιρό κανείς δεν πιστεύει κανέναν. Συμπυκνωμένη έκφραση αυτής της κατάστασης ανομίας αποτελεί η κρίση αξιοπιστίας του εκάστοτε κυβερνώντος κόμματος.

Επιχειρώ να διερευνήσω μερικές ουσιώδεις ορίζουσες της κρίσης. Άποψή μου είναι ότι αυτή τροφοδοτείται όχι από την αναπαραγωγή του ίδιου (όπως υπαινίσσεται μια διάχυτη παρακμολογία), αλλά από την ανάδυση του διαφορετικού (δηλαδή από τη ροή της ιστορίας).

Ιδεώδη και ιδιοτέλειες

Η λειτουργία των ιδεωδών συνίσταται στη συγκρότηση ενός λόγου με νόημα και σημασία μέσα στις ιστορικές συνθήκες ύπαρξής του. Λόγου περί του πρακτέου  που σκιαγραφεί ένα σύστημα επιθυμητών στάσεων και συμπεριφορών. Το σύστημα αυτό είναι στέρεο και λειτουργικό στο μέτρο που κατορθώνει ν’απαρτιώνει στα πλαίσιά του όχι μόνο τα ρητά διατυπούμενα ιδεώδη, αλλά και τα (συχνά, «άρρητ’ αθέμιτα») ιδιοτελή στοιχεία που μετέχουν στη διαμόρφωση της πραγματικής κοινωνικής διαδικασίας, για λόγους τόσο ιστορικο-κοινωνικούς, όσο και βαθύτατα ψυχολογικούς. (Θυμίζουμε τη μαρξική ανάλυση για τη μεταγραφή της Ελευθερίας και της Ισότητας με όρους κεφαλαιοκρατικής σκοπιμότητας και λογικής). Η απαρτίωση αυτή επιτελείται με την ανασήμανση, τον «αναχαρακτηρισμό» των ιδιοτελειών, τη μετατροπή τους σε εξιδανικευμένα, νομιμοποιημένα, ανεκτά ή λαθροβιούντα σε περιοχές συναινετικής αποσιώπησης, στοιχεία της κοινωνικής ζωής.

Όρος και μέτρο της λειτουργικής αποτελεσματικότητας αυτού του συστήματος ιδεωδών και ιδιοτελειών είναι η δεσπόζουσα θέση των ιδεωδών (καταδηλώνοντας το θεμιτό και το δίκαιο, διασφαλίζουν την θετικά χρωματισμένη συνοχή του όλου).

Στα πλαίσια αυτού του συστήματος εγγράφεται και η λειτουργικότητα κάθε συστήματος διακυβέρνησης. Ακριβέστερα, κάθε σύστημα διακυβέρνησης διέπεται όχι μόνο από συσχετισμούς δυνάμεων και όρους νομιμοποίησης, αλλά και από μια λειτουργική επιταγή. Αυτή συνίσταται όχι μόνο στην προώθηση κοινών ή επιμέρους συμφερόντων, αλλά και στην πλήρωση του ρόλου του θεματοφύλακα των (ρητών ή άρρητων) κανόνων που διέπουν ζωτικά πεδία της κοινωνικής διαδικασίας. Δηλαδή θεματοφύλακα της πραγματικότητας, στην οποία αντιστοιχεί αυτό το σύστημα ιδεωδών και ιδιοτελειών. Θεματοφύλακα της έμπρακτης συναίνεσης.

Η κρίση των κομμάτων

Στα κυβερνώντα κόμματα εκφράζονται με μέγιστη σαφήνεια οι επιπτώσεις της λειτουργικής αυτής επιταγής. Κι η πρόσφατη ελληνική ιστορία εικονογραφεί την καίρια σημασία της.

Έτσι, το σύστημα διακυβέρνησης που αντιστοιχεί στην παραδοσιακή Δεξιά βασίζεται στη διασφάλιση μιας κοινωνικής διαδικασίας με τα ακόλουθα χαρακτηριστικά: Αναπαραγωγή μιας κοινωνίας «φτωχής». Κυβερνώντες-κυβερνώμενοι συμπλέουν μέσω σχέσεων «πελατείας» ή αντιπαρατίθενται σε μια λογική αλληλοαποκλεισμού. Διανοητικό πλαίσιο της εποχής, η διχοτομική αναπαράσταση της κοινωνικής δομής («Πάνω και κάτω», «Λαός και Κολωνάκι», «Λαός και Ολιγαρχία» κτο). Κεντρικός αυτορρυθμιστικός της μηχανισμός, η σύσφιξη των «οριζόντιων αλληλεγγυοτήτων» («Συνοικία το Όνειρο», «Αυλή των Θαυμάτων»). Οι ιδιοτέλειες για τους «κάτω» θεωρούνται στρατηγικές επιβίωσης, για τους «επάνω» σύμφυτες αρνητικότητες (κερδοσκοπία, βία, εύνοιες …. ). Ο κόσμος αυτός δεν είναι δίκαιος, αλλά η αναπαράστασή του και ο περί αυτού λόγος εμφανίζουν ισχυρή συνοχή.

Το προχώρημα της δεκαετίας 1970-80 οδηγεί στον νεοπλουτισμό όλων των στρωμάτων της κοινωνίας. Η διχοτομική αντικαθίσταται από μια σειριακή αναπαράσταση της κοινωνικής δομής και οι «φτωχοί» δίνουν τη θέση τους στους «μη προνομιούχους» – μια κυμαινόμενη τομή σ’ ένα συνεχές, όπου οι διαφορές έχουν χαρακτήρα ποσοτικής διαβάθμισης κι όχι ποιοτικής κατηγοριοποίησης.

Η επικράτηση του νέου αυτού συστήματος οδηγεί στην κρίση της παραδοσιακής Δεξιάς και στη ραγδαία άνοδο του ΠΑΣΟΚ των «μη προνομιούχων». Τα ιδεώδη που προβάλλονται (Εθνική Ανεξαρτησία, Λαϊκή Κυριαρχία, Κοινωνική Απελευθέρωση, Δημοκρατική Διαδικασία) σημασιοδοτούν τη νέα κατάσταση. Και οι άρρητες ιδιοτέλειες της «αρπαχτής» και του άκοπου πλουτισμού ανασημαίνονται σαν ατομικές στρατηγικές «κοινωνικής απελευθέρωσης κλπ.» των «μη προνομιούχων».