Λάγνες αυταπάτες, εκβιασμοί, ασάφειες, ευφημισμοί

ΛΑΓΝΕΣ ΑΥΤΑΠΑΤΕΣ – Εκβιασμοί, ασάφειες, ευφημισμοί

Ένα σχόλιο του Νίκου Σιδέρη για τον πολιτικό λόγο στην Εφημερίδα των Συντακτών (5 Μαρτίου 2015).

 

Κάθε πολιτική κατάσταση πραγμάτων εμπεριέχει οργανικά ορισμένα ιδεολογήματα. Τα οποία μετέχουν καθοριστικά στη συγκρότηση της πραγματικότητας με όρους αντικειμένου της πολιτικής πράξης. Με επιπτώσεις αποφασιστικές στη διαμόρφωση της αναπαράστασης της πραγματικότητας και της διατύπωσης σχεδίων επηρεασμού της. Οι οποίες μπορεί να αποδειχθούν μοιραίες για όσους δεν έχουν την πολυτέλεια για αυταπάτες – τυπικά, οι κυριαρχούμενοι και πιο αδύναμοι. Και, παράλληλα, πολύτιμα όπλα στα χέρια όσων αξιοποιούν εργαλειακά παρόμοιες στρεβλώσεις – τυπικά, οι κυρίαρχοι και ισχυροί.

Στην Ελλάδα που πολεμάει να διαβεί τις Συμπληγάδες με τις μικρότερες δυνατές αβαρίες, τρία τέτοια ιδεολογήματα δεσπόζουν σήμερα σε σχέση με τη συμφωνία στο Eurogroup:

Α. «Η κυβέρνηση υπέκυψε στον εκβιασμό».

Μια τέτοια θέση εμπεριέχει πολιτικές και αξιολογικές κρίσεις, εξυπονοώντας ότι ποτέ δεν πρέπει να υποκύπτουμε σε εκβιασμούς. Αυτό δεν ισχύει[1]. Η αλήθεια είναι ότι η συγκεκριμένη ετεροβαρής συμφωνία μάς επεβλήθη από τους δανειστές καθώς, λόγω συσχετισμού δυνάμεων, η κυβέρνηση δεν βρήκε τρόπο να την αποκρούσει.«Κάναμε ό,τι καλύτερο μπορούσαμε για να πετύχουμε έναν λογικό συμβιβασμό. Αντιμετωπίσαμε ωμή εξουσία κι εκβιασμό», αναφέρει ο Ευκλείδης Τσακαλώτος. Δηλαδή, η κυβέρνηση, για να σώσει ό,τι κατά την κρίση της μπορούσε να σωθεί ως υπέρτερο αγαθό (ήτοι, για να κερδίσει χρόνο), υπέκυψε σε έναν εκβιασμό· κάτι που δεν είναι εξ ορισμού ούτε λογικά ούτε πολιτικά αδιανόητο. Αλλωστε, γι’ αυτό υπάρχουν πάντοτε εκβιαστές– επειδή, σε συγκεκριμένες περιστάσεις, είναι και ανθρώπινα και πολιτικά εύλογο να υποκύψει κάποιος στις απαιτήσεις των εκβιαστών. Μια τέτοια διατύπωση της αλήθειας προφανώς επικαθορίζεται και από πολιτικούς υπολογισμούς. Ωστόσο, απέναντί της ο πολίτης μπορεί να τοποθετηθεί επικαλούμενος πραγματικά γεγονότα και λογικές εκτιμήσεις, χωρίς να πιέζεται να αποκοπεί από την πραγματικότητα ή να ευνουχίσει τη σκέψη του καταπίνοντας τερατολογίες. Με τρόπο που επιτρέπει ορθολογικές και νηφάλιες αναλύσεις και επιλογές ακόμη και σε ακραίες συνθήκες. Οι οποίες, στην πολιτική, είναι αναμενόμενες κάθε φορά που υφίσταται σύγκρουση δικαίου και ισχύος.

Β. «Οι Ευρωπαίοι ήθελαν να υπάρχει ασάφεια, εκείνοι ζήτησαν να μείνει φλου η συμφωνία», είπε ο κ. Βαρουφάκης, σε συνέντευξη που παραχώρησε στον ANT1 (26/2), τονίζοντας παράλληλα πως η ελληνική πλευρά είναι πολύ περήφανη για τις «δημιουργικές ασάφειες» που υπάρχουν στη συμφωνία.

Μια τέτοια θριαμβολογική αξιολόγηση είναι τουλάχιστον αφελής, σε τέτοιο σημείο που ανακινεί το ερώτημα αν είναι απλά και μόνον αφελής. Επειδή, στην πολιτική διαπάλη, οι ασάφειες του λόγου επιλύονται στο πεδίο της πράξης μέσω υλοποίησης της επικρατέστερης ερμηνείας τους. Η οποία επικρατέστερη ερμηνεία είναι η ερμηνεία που επιβάλλει ο επικρατέστερος με όρους συσχετισμού δυνάμεων. Το ότι στη συγκεκριμένη περίπτωση ο επικρατέστερος («οι Ευρωπαίοι») ήθελε (και επέβαλε) την ασάφεια των λόγων, επιφυλάσσοντας στον εαυτό του το προνόμιο της επικρατέστερης ερμηνείας κατά τη στιγμή της πράξης, λέει πολλά. Που συνοψίζονται είτε στο «φοβού τους Δαναούς και δώρα φέροντας» είτε στο τι συμβαίνει όταν βλέπεις μόνο το τυρί και δεν βλέπεις τη φάκα. Φάκα που ήδη κλείνει εγκλωβίζοντας τη χώρα σε συνθήκη χρηματοδοτικής πνιγμονής.

Γ. Η λύση εξαρτάται από την επινόηση κατάλληλων ευφημισμών.

Πολιτική είναι η διαχείριση της σχέσης με τον άλλον με αντικείμενο τα κοινά και με τη χρήση εμπρόθετου καταναγκασμού. Καταναγκασμού που είναι είτε αμοιβαία αποδεκτός ως ορισμός του συγκεκριμένου πολιτικού παιγνίου (π.χ. η αρχή της πλειοψηφίας στη δημοκρατία) είτε επιβάλλεται με μεθόδους πειθαναγκασμού, όπου δεσπόζουσα θέση κατέχει ο επικοινωνιακός πόλεμος για την κυριάρχηση της σκέψης των ανθρώπων. Οι ευφημισμοί («βαφτίζοντας το κρέας ψάρι» για λόγους σκοπιμότητας) είναι λοιπόν αναπόφευκτο στοιχείο του πολιτικού λόγου: Κάθε αναπαράσταση στην πολιτική εμπεριέχει και οδηγίες για (ανα)κατασκευή της πραγματικότητας σύμφωνα με τις επιδιώξεις του χρήστη των ευφημισμών. Ωστόσο, η προσφυγή σε ευφημισμούς μοιάζει εδώ να βασίζεται σε μια εξόφθαλμη αυταπάτη: στην εξυπονοούμενη παραδοχή ότι οι ευφημισμοί θα παραπλανήσουν τον αντίπαλο και μόνο, χωρίς να επηρεάζουν αυτόν που ζητά καταφυγή σ’ αυτούς. Το πόσο αφελής (ή όχι και τόσο αφελής…) είναι μια τέτοια θεώρηση φαίνεται στο πώς τοποθετείται απέναντί της ο ισχυρότερος· τουτέστιν, η δύναμη που θα επιβάλει τη μεταγραφή της αμφισημίας του ευφημισμού σε πράξη: «Σύμφωνα με πληροφορίες του MEGA από την Ουάσινγκτον, ο κ. Τόμσεν φέρεται να είπε ότι το Ταμείο δεν έχει πρόβλημα με τους διαφορετικούς όρους που υιοθετεί η κυβέρνηση σε ό,τι αφορά την τρόικα και το Μνημόνιο. Είμαστε ανοιχτοί να το ονομάσουμε ό,τι θέλουν, φέρεται να είπε, προσθέτοντας ωστόσο ότι το MoU (Μνημόνιο) πρέπει να υπάρχει…».

Κάθε ιδεολόγημα άλλους ωφελεί και άλλους αφοπλίζει. Αυτό που χρειαζόμαστε δεν είναι ευφημισμοί και λάγνες αυταπάτες. Αλλά επίγνωση και θάρρος να δούμε κατάματα την πραγματικότητα, το τι θέλουμε και το τι μπορούμε. Σήμερα, στα δύσκολα, το κύριο όπλο μας είναι να σκεφτούμε, να σκεφτούμε, να σκεφτούμε, και προπαντός να σκεφτούμε. Και η αυταπάτη, πάντοτε γλυκιά, δεν ευνοεί εκείνον που βρίσκεται σε δυσμενή θέση ως προς τον συσχετισμό των δυνάμεων.

____________________________

[1]. Βλέπε Ν. Σιδέρης «Το κατά Διαβόλου ευαγγέλιο – Πολιτική Ψυχολογία της κρίσης», Μεταίχμιο 2014, σελ. 71-2.