Ένας ακατόρθωτος κλέφτης: Ο Λάμπρος του Διονύσιου Σολωμού

  • Post category:Δοκίμια
  • Reading time:Χρόνος ανάγνωσης 1 λεπ.

Το έθνος πρέπει να μάθει να θεωρεί εθνικόν ό,τι είναι Αληθές.

Η μορφή του Αγωνιστή διατρέχει την ποίηση του Δ. Σολωμού – από τον «Ύμνο» ως την «Ελληνίδα Μητέρα» … Ιδιαίτερη ωστόσο θέση κατέχει η αδύνατη παράσταση του κλέφτη, που επιχειρεί να μορφοποιήσει ο ποιητής στον «Λάμπρο». Στο εγχείρημα αυτό επενδύονται μείζονα προσωπικά και συλλογικά, ψυχικά και ποιητικά, διακυβεύματα και διεργασίες, προσδίδοντας στρατηγική σημασία σε ό,τι επέτυχε να εκφράσει ο ποιητής – καθώς και σε ό,τι δεν επέτυχε.

Η ιστορία και ο ποιητής

Σε πρόσφατη συζήτηση ανέλυσα τη ζωή και το έργο του Διονυσίου Σολωμού από τη σκοπιά των ψυχικών διεργασιών, που συγκροτούν την υποκειμενικότητα, το αίνιγμα της ύπαρξης ενός ιστορικά προσδιορισμένου βίου και προσώπου.
Το υποκείμενο συγκροτείται από τη συνάντηση ανθρώπου και ιστορίας, που συντελείται ως εσωτερίκευση της εμπειρίας και πράξη του υποκειμένου, με την αλληλεπίδραση Μύθου-Ιστορίας-Βιογραφίας-Έργου-Φαντασίας. Πρωταρχικό πεδίο αλληλεπίδρασης είναι η θεμελιακή φαντασίωση, που αντιστοιχεί στην κατά φαντασίαν διατύπωση του προσωπικού πεπρωμένου ενός ανθρώπου (π.χ. σωτήρας, παρηγορητής, μάρτυρας, κυρίαρχος…).

Στην περίπτωση του Δ. Σολωμού, η συνάντηση της ιστορίας και ενός ατόμου γέννησε έναν κορυφαίο ποιητή που βούλιαξε στον αλκοολισμό. Ορισμένες σύντομες διασαφήσεις:

  • Η οικογενειακή μυθιστορία του ήρωα είναι μια προσωπική μυθολογία, που επαναπροσδιορίζει φαντασιακά τις γενεαλογικές σχέσεις και, συνεπώς, την ταυτότητα του ήρωα – κοινωνικού ή πνευματικού δημιουργού, ηγέτη ή αναμορφωτή (Μωυσής, Κύρος, Ιησούς, Οιδίπους…). Η τυπική δομή της έχει ως εξής: Ένα βρέφος (τυπικά αγόρι) γεννιέται δύσκολα, σαν απειλή για τον πατέρα. Αυτός το διώκει (απάρνηση, έκθεση, εντολή θανάτου). Το βρέφος σώζεται, φεύγει μακριά, πραγματοποιεί άθλους, επιστρέφει, διεκδικεί τη θέση του και, τελικά, επικρατεί και αναγνωρίζεται.
  • Στην κοινωνική ιστορία της Επτανήσου, ιδιαίτερη θέση είχε η ύπαρξη νόθων τέκνων – δηλαδή, το πραγματικό, νομικό, φαντασιακό και συμβολικό ζήτημα της γενεαλογίας.
  • Ο Μύθος και η Ιστορία συναντούν τη Βιογραφία με φόρτιση ίσως ανυπόφορη, καθώς ο Διονύσιος Σολωμός και ο αδελφός του Δημήτριος είναι νόθα τέκνα του Κόμη Νικολάου Σολωμού και της υπηρέτριάς του Αγγελικής Νίκλη. Επιπρόσθετα, ο Διονύσιος γεννιέται το 1798, ενόσω ο πατέρας του είναι παντρεμένος με την Μαρνέτα Κάκνη – η γέννησή του, άρα, συνιστά απειλή… Παρά τη στοργή που τρέφει γι’ αυτόν, ο πατέρας του δεν παντρεύεται την Αγγελική, ακόμη και μετά τον θάνατο της Μαρνέτας (1799). Δεκαετής φεύγει στην Ιταλία… Εικοσαετής επιστρέφει και διεκδικεί τον τίτλο του πατέρα του… Κλπ. Είναι φανερό ότι, όπως ήρθαν τα πράγματα, προέκυψε μία συμπαιγνία φαντασίας και πραγματικότητας, η οποία προαλείφει τον σπάνιας ευαισθησίας και ευφυΐας Διονύσιο για ένα μεγάλο πεπρωμένο – ταυτόχρονα όμως και για μια οριακή εμπειρία της ύπαρξης. Ειδικά ο χαρακτηρισμός, το σημαίνον «νόθος», θα σημαδέψει όλη την πορεία του ποιητή: αγωνία και ντροπή, πολύχρονη πάλη για την αναγνώριση-απόκτηση του πατρικού τίτλου, αδελφοκτόνες διαμάχες, που συμπαρέσυραν και τη μητέρα σε αντιδικία και πλήρη ρήξη με τους γιους της Διονύσιο και Δημήτριο… Η τραυματικότατη αίσθηση «Με εμποδίζουν να ζήσω» και η αμυντική ψυχική επεξεργασία της αποτελούν την πρωταρχική καταβολή της θεμελιακής φαντασίωσης, που συγκροτεί και την οδύνη και το μεγαλείο του ποιητή-αλκοολικού Δ. Σολωμού. Η λεκτική διατύπωση αυτής της θεμελιακής φαντασίωσης αντιστοιχεί στη φράση «(Ανα)γέννηση ως ήρωας». Σ’ αυτή συνδυάζεται η πιο προσωπική φόρτιση της βιογραφίας (η αγωνία μιας γέννησης «όπως αρμόζει») και η πιο ισχυρή διατύπωση ενός προσωπικού πεπρωμένου – η επιδίωξη να γίνει αυτός ο νόθος γιος γενάρχης-ήρωας, ως δημιουργός-θεμελιωτής μιας νέας λογοτεχνίας μέσα από την ανάπλαση της μητρικής γλώσσας.