Ένας αδύνατος κλέφτης: Ο Λάμπρος του Δ. Σολωμού

  • Post category:Ιστορία
  • Reading time:Χρόνος ανάγνωσης 2 λεπ.

Το έθνος πρέπει να μάθει να θεωρεί εθνικόν ό,τι είναι Αληθές.

Η μορφή του κλέφτη, ως παράσταση και ως αναφορά, έγινε αντικείμενο μεγάλων φαντασιακών και συμβολικών επενδύσεων και επεξεργασιών, ατομικών και συλλογικών — και στην ίδια την περίοδο του Αγώνα, αλλά και κατοπινά.

Στο έργο του Δ. Σολωμού, η αναφορά στη μορφή του Αγωνιστή διατρέχει καθοριστικά την ποίησή του — από τον «Ύμνο» στον «Λάμπρο», στον «Κρητικό», στους «Ελεύθερους Πολιορκημένους», στην «Ελληνίδα Μητέρα» … Ιδιαίτερη ωστόσο θέση κατέχει σ’ αυτό το τοπίο η αδύνατη παράσταση του κλέφτη, όπως επιχειρεί να τη μορφοποιήσει ο ποιητής στον «Λάμπρο». Στο εγχείρημα αυτό επενδύονται μείζονα προσωπικά και συλλογικά, ψυχικά και ποιητικά, διακυβεύματα και διεργασίες, προσδίδοντας στρατηγική σημασία σε ό,τι επέτυχε να εκφράσει ο ποιητής — καθώς και σε ό,τι δεν επέτυχε.

Η ιστορία και ο ποιητής

Σε μία πρόσφατη συζήτηση [Η συζήτηση αυτή, με θέμα «Διονύσιος Σολωμός και Επτανησιακή πραγματικότητα», οργανώθηκε από το Κέντρο Μελετών Ιονίου στις 8 – 12 – 98] παρουσίασα ένα γενικό περίγραμμα της ζωής και του έργου του Διονυσίου Σολωμού από τη σκοπιά των ψυχικών διεργασιών, που συγκροτούν την πιο βαθιά, κρυμμένη υποκειμενικότητα, το αίνιγμα της ύπαρξης ενός ιστορικά προσδιορισμένου βίου και προσώπου — του ασυνήθιστου βίου ενός εξαιρετικού προσώπου.

Το πλαίσιο θεώρησης αυτού του ζητήματος προσδιορίζεται ως εξής (πίνακας 1): Το υποκείμενο συγκροτείται από τη συνάντηση ανθρώπου και ιστορίας. Η συνάντηση αυτή συντελείται μέσα σε μια πεντάπτυχη συνάφεια εσωτερικεύσεων της εμπειρίας και πράξης του υποκειμένου — την αλληλεπίδραση Μύθου-Ιστορίας-Βιογραφίας-Έργου-Φαντασίας. Πρωταρχικό πεδίο της αλληλεπίδρασης αυτής είναι η θεμελιακή φαντασίωση, που συγκροτεί την θεμελιωδέστερη, την πιο μύχια και αινιγματική δομή υποκειμενικότητας. Η θεμελιακή φαντασίωση αντιστοιχεί στο λανθάνον έργο φαντασίας και λόγου, όπου πλάθεται η κατά φαντασίαν διατύπωση του προσωπικού πεπρωμένου ενός ανθρώπου (π.χ. σωτήρας, θύμα, γόης, μοιραία γυναίκα, παρηγορητής, μάρτυρας, κυρίαρχος κτό.).

Το γενικό αυτό περίγραμμα αποτυπώνεται συνοπτικά στον πίνακα 2, όπου εμφαίνονται οι αντιστοιχίες ανάμεσα στις πέντε πτυχές-συνάφειες και το πώς η συνάντηση της ιστορίας και ενός ατόμου (του Διονυσίου Σολωμού) γέννησε έναν κορυφαίο ποιητή που βούλιαξε στον αλκοολισμό. Με άκρα βραχυλογία, ορισμένες διασαφήσεις:

Στην πτυχή του Μύθου συναντάμε ένα πλάσμα της φαντασίας, που ονομάζεται «οικογενειακή μυθιστορία του ήρωα» . Υπόστρωμά της είναι μια τυπική κατασκευή της παιδικής και εφηβικής φαντασίας, που ονομάζεται «οικογενειακή μυθιστορία» . Πυρήνας της είναι μια σειρά φαντασιώσεις, μια προσωπική μυθολογία που επαναπροσδιορίζει τις γενεαλογικές σχέσεις. Έτσι, π.χ., το παιδί μπορεί να φαντάζεται ότι είναι εξώγαμο ή θετό παιδί των γονέων του, ότι οι πραγματικοί του γονείς δεν είναι οι φυσικοί γεννήτορές του αλλά κάποιοι άλλοι, ανώτερης κοινωνικής θέσης (άρχοντες, πλούσιοι, διάσημοι,…), ή ότι αυτό είναι νόμιμο ενώ τ’ αδέλφια του νόθα, ίσως καρπός κρυφής ερωτικής ζωής της μητέρας του… Μια συλλογική αναδιατύπωση της οικογενειακής μυθιστορίας συναντάται στις μυθολογίες γύρω από τη γέννηση και τη ζωή του ήρωα (Μωυσής, Κύρος, Περσέας, Γιλγαμές, Ρωμύλος, Ηρακλής, Ιησούς, Οιδίπους, Πάρις, Κάρνα, Σεμίραμις …). Τυπικά, ο ήρωας συναντά την άρνηση του επιφανούς πατέρα του (ή υποκατάστατών του: Φαραώ, Ηρώδης…) να αναδεχθεί, να κρατήσει κοντά του το παιδί ή να αναγνωρίσει την καταγωγή του γιου του, γιατί απειλείται η θέση του. Όμως, ο ήρωας επιζεί, παρά τις διώξεις και τις κακουχίες (που έχουν τυπικά τη μορφή της έκθεσης ή της εντολής θανάτου του νεογέννητου ή και του αγέννητου ακόμη παιδιού), ξεπερνά τις αντιξοότητες, μεγαλουργεί (συνήθως, μακριά από την πατρίδα του), επιστρέφει και διεκδικεί τη θέση του και κατορθώνει τελικά να αναγνωρισθεί και να επιτελέσει κάποιο εξαιρετικό έργο, κατά κανόνα δημιουργού ή αναμορφωτή στο κοινωνικό, πολιτικό ή πνευματικό πεδίο. Εννοείται ότι αυτή η συλλογική μυθοπλασία βρίσκει το ενδοψυχικό αντίκρυσμά της στην ψυχική οργάνωση ορισμένων ατόμων, στα οποία η θεμελιακή φαντασίωση συγκροτείται σύμφωνα με ένα τέτοιο ηρωικό πεπρωμένο — δηλαδή, με βάση την οικογενειακή μυθιστορία του ήρωα.

Ως προς την Ιστορία, στην Ευρωπαϊκή κλίμακα έχουμε την άνοδο και τη συντριβή της Ναπολεόντειας δημοκρατικής προσδοκίας, την Ιερά Συμμαχία και τον νέο επαναστατικό άνεμο του 1848. Στην κλίμακα της Ελληνικής ιστορίας, την επανάσταση του 1821, την αίσθηση της Παλιγγενεσίας και την απόληξή τους — τη διεφθαρμένη, μίζερη και εξαρτημένη αρχική κρατική υπόσταση της ελεύθερης Ελλάδας, όπου δεν περιλαμβάνεται η Επτάνησος. Ιδιαίτερη όμως βαρύτητα, ως προς την τύχη του Δ. Σολωμού, έχουν τα εξής τρία στοιχεία της Επτανησιακής Ιστορίας: Η διγλωσσία (ελληνικά-ιταλικά) των επιφανών και λογίων επτανησίων. η αυξανόμενη έκταση και ένταση του κινήματος για την Ένωση με τη Μητέρα Ελλάδα. και, τέλος, η ιδιαίτερη θέση, που είχε στην κοινωνική ζωή, η ύπαρξη νόθων τέκνων — δηλαδή, το πραγματικό, νομικό, φαντασιακό και συμβολικό ζήτημα της γενεαλογίας.

Σχετικά με τα νόθα, αρκεί να σημειώσουμε ότι ήταν κοινή πρακτική η γέννηση και η έκθεση εξώγαμων τέκνων, καθώς και η παλλακία (συντήρηση δεύτερης γυναίκας, που την αποκαλούσαν «μαντενούντα»), ιδίως στα ανώτερα κοινωνικο-οικονομικά στρώματα. Ειδικά στο πρώτο μισό του 19ου αιώνα, η έκταση του προβλήματος περιπλέκει ακόμη περισσότερο τη λύση του, η οποία συναρτάται με μια διαρκώς συζητούμενη νομοθετική μεταρρύθμιση, που θα εξασφάλιζε στα νόθα τέκνα ίσα δικαιώματα στον πατρικό τίτλο ευγενείας (αν υπήρχε) και στην πατρική περιουσία.

Εδώ ο Μύθος και η Ιστορία συναντούν τη Βιογραφία με φόρτιση ίσως ανυπόφορη, καθώς ο Διονύσιος Σολωμός και ο αδελφός του Δημήτριος είναι «φυσικά» (νόθα) τέκνα του Κόμη Νικολάου Σολωμού και της υπηρέτριάς του Αγγελικής Νίκλη. Επιπρόσθετα, ο Διονύσιος γεννιέται το 1798, ενόσω ο πατέρας του είναι παντρεμένος με την Μαρνέτα Κάκνη — η γέννησή του, άρα, συνιστά απειλή… Παρά τη στοργή που τρέφει γι’ αυτόν, ο πατέρας του αρνείται να παντρευτεί την Αγγελική, ακόμη και μετά τον θάνατο της Μαρνέτας (1789 ή 1802). Δεκαετής φεύγει στην Ιταλία… Εικοσαετής επιστρέφει και διεκδικεί τον τίτλο του πατέρα του… Κλπ. Είναι φανερό ότι, όπως έφερε η τύχη τα πράγματα, υπήρξε μία συμπαιγνία φαντασίας και πραγματικότητας, η οποία προαλείφει τον σπάνιας ευαισθησίας και ευφυΐας Διονύσιο για ένα μεγάλο πεπρωμένο — ταυτόχρονα όμως και για μια οριακή εμπειρία της ύπαρξης. Ειδικά ο χαρακτηρισμός, το σημαίνον «νόθος», θα σημαδέψει όλη την πορεία του ποιητή: σαν αγωνία και ντροπή, σαν πολύχρονη πάλη για την αναγνώριση-απόκτηση του πατρικού τίτλου, σαν αδελφοκτόνες διαμάχες, που συμπαρέσυραν και τη μητέρα σε αντιδικία και πλήρη ρήξη με τους γιους της Διονύσιο και Δημήτριο… Θα σημαδέψει τα πάντα, γιατί η τραυματικότατη αίσθηση «Με εμποδίζουν να ζήσω» και η αμυντική ψυχική επεξεργασία της αποτελούν την πρωταρχική καταβολή της θεμελιακής φαντασίωσης, που συγκροτεί και την οδύνη και το μεγαλείο του ποιητή-αλκοολικού Δ. Σολωμού. Η λεκτική διατύπωση αυτής της θεμελιακής φαντασίωσης αντιστοιχεί στη φράση «(Ανα)γέννηση ως ήρωας». Σ’ αυτή συνδυάζεται η πιο προσωπική φόρτιση της βιογραφίας (η αγωνία μιας γέννησης «όπως αρμόζει») και η πιο ισχυρή διατύπωση ενός προσωπικού πεπρωμένου — η επιδίωξη να γίνει αυτός ο νόθος γιος γενάρχης-ήρωας, ως δημιουργός-θεμελιωτής μιας νέας λογοτεχνίας μέσα από την ανάπλαση της μητρικής γλώσσας.