Ο λόγος του Μακρυγιάννη: ψυχοδυναμική θεώρηση

  • Post category:Ιστορία
  • Reading time:Χρόνος ανάγνωσης 2 λεπ.

Κι αν ακόμη η φιλολογική κριτική και η ιστορική μαρτυρία δεν επαρκούσαν για την απόδοση των «Οραμάτων και Θαμάτων» και των «Απομνημονευμάτων» στον ίδιο συγγραφέα, και πάλι η δομική-ψυχοδυναμική ανάλυση της αφήγησης θα έδειχνε ότι αποτελούν δυο πλευρές του ίδιου προσωπικού λόγου — ότι εγγράφονται στο ίδιο διανοητικό και βιωματικό σύμπαν, ότι προκύπτουν από ισότιμες ψυχικές λειτουργίες και πράξεις και ότι διέπονται από τις ίδιες αρχές οργάνωσης της εμπειρίας και του λόγου. Αυτός που μιλά είναι ο ίδιος ο Μακρυγιάννης.

Ο λόγος αυτός είναι ταυτόχρονα ενιαίος και διαστρωματωμένος. Μια «γεωλογική» ματιά ανευρίσκει στρώματα όπως: Μακράς διάρκειας ιστορικές διαδικασίες, όπως η λειτουργία μιας καταχτημένης κοινωνίας. εξίσου απλωμένες στο χρόνο πολιτισμικές και διανοητικές δομές, όπως η εικόνα του σώματος σαν τόπου αμαρτίας και οδύνης ή η «κουλτούρα ντροπής». μικροκοινωνιολογικές σχέσεις, όπως η υπερπροστατευτική μητέρα. συγκυριακά δεδομένα, όπως η περιθωριοποίηση της κοινωνικής ομάδας των οπλαρχηγών, όπου ανήκε και ο Μακρυγιάννης… Και, τέλος, την ίδια την προσωπική ιστορία και συγκρότηση του αφηγητή.

Αυτή την τελευταία διάσταση θα επιχειρήσω να διερευνήσω μελετώντας τη λογική που διέπει τη δομή της αφήγησης, τους τρόπους ψυχικής συγκρότησης και λειτουργίας του αφηγητή και, τέλος, τη σχέση αυτών των στοιχείων με την πολιτισμική και κοινωνική συνάφεια της εποχής.

Η δομή της αφήγησης

Η αφηγηματική παράδοση (συμβολικό υλικό και κανόνες αφήγησης), η περιρρέουσα ατμόσφαιρα (εποχή ανομίας, όπου βρίθουν οι προφητείες και οι υποψήφιοι προφήτες και σωτήρες) και οι προσωπικές ευαισθησίες (και περιορισμοί) του Μακρυγιάννη προσδιορίζουν το πεδίο της αφήγησης και τη λειτουργία της. Ο πλεονασματικός χαρακτήρας του λόγου δεν αποσκοπεί στη διάδοση πληροφοριών, αλλά στην εγκαθίδρυση ορισμένων νοητικών σχημάτων και των αντίστοιχων σχέσεων: Ο Μακρυγιάννης προτείνει τον εαυτό του σαν κριτή και σωτήρα.

Η εργαλειακή αυτή διάσταση του λόγου φέρεται από έναν τύπο ψυχικής συγκρότησης και λειτουργίας, που ξεπερνά βεβαίως τις συνειδητές προθέσεις του αφηγητή.

Έτσι, κάτω από τις φαντασμαγορίες της αφήγησης και την καλειδοσκοπική ροή του υλικού ανευρίσκουμε δομικά σχήματα που διέπουν με αυστηρότητα την οργάνωση του υλικού και της εμπειρίας και του λόγου. Η βασική αρχή αντιστοιχεί σ’ ένα φαντασιακό σενάριο που αντιπροσωπεύει τη θεμελιακή φαντασίωση του αφηγητή.

Αυτό το σενάριο θα μπορούσε να επιγραφεί «Ο ήρωας σαν σωζόμενος σωτήρας» και εμφανίζει την ακόλουθη δομή:

— Καταγωγή-οικογένεια (πρόγονοι / απόγονοι)

— Θετική σχέση με καλό αντικείμενο

— Αμαρτία α. Σφάλμα παράβαση… (ενοχή)

β. Αδικία (δίωξη)

— Δοκιμασία (εγκατάλειψη, απώλεια)

— Κίνδυνος αφανισμού

— Θεϊκή παρέμβαση α. Ευεργετική

β. τιμωρητική

— Μεταστροφή α. Στάσης (μετάνοια καλών)

β. Σχέσης (εξουδετέρωση κακών)

— Κρίση α. Επιβράβευση καλών

β. Καταδίκη κακών

— Σωτηρία του ήρωα

— Ο ήρωας σώζει το καλό αντικείμενο

Οι φαντασιωτικές αυτές σεκάνς μπορούν να ταξινομηθούν σε συνταγματικές ενότητες, που η διάταξή τους αντιστοιχεί στην ακολουθία των οιονεί διαλεκτικών μετασχηματισμών / λογικών πράξεων που επιτρέπουν το ξετύλιγμα της πλοκής:

Σεκανς |Αντίστοιχη συνταγματική ενότητα

1|Ορισμός ταυτότητας ήρωα

2|Αρχική κατάσταση

3|Διατάραξη αρχικής κατάστασης

(1η αντιστροφή)

4, 5, 6|Σύγκρουση / διαμεσολάβηση

7, 8|2η αντιστροφή / λύση

9, 10|Επαναπροσδιορισμός του ήρωα

(οικογενειακή μυθιστορία)

Στην πλήρη της ανάπτυξη, η θεμελιακή αυτή φαντασίωση διέπει τη συνταγματική δομή της αφήγησης. Λεπτομέρειες ή υπαινιγμοί αντικαθιστούν συχνά την ανεπτυγμένη μορφή κάθε σεκάνς, και βέβαια αφθονούν αντιστροφές, συμπυκνώσεις, πλεονασμοί και παράπλευρες αναπτύξεις.