Η λογοτεχνικότητα στον αντίποδα της προφορικότητας

  • Post category:Κριτικές
  • Reading time:Χρόνος ανάγνωσης 1 λεπ.

Με αντιπροσωπευτικό παράδειγμα το βιβλίο του Νίκου Σιδέρη, Δεν παίζεις μόνο εσύ. Υπάρχουν κι άλλοι! Ήθος και τέχνη της ανθρώπινης σχέσης, Μεταίχμιο, σ. 288, 15,00 €.

Έγραψα σε ένα σύντομο σημείωμά μου στη «Βιβλιοθήκη» της Ελευθεροτυπίας (στο φύλλο της 3/6/2010) ότι «ο Νίκος Σιδέρης είναι πρωτίστως λογοτέχνης, γνωρίζει πώς να εκλαϊκεύει τις εξειδικευμένες γνώσεις του με γλαφυρό τρόπο επιμένοντας πάντα στο ουσιώδες τού μηνύματος και όχι στον γριφώδη τύπο τών επιστημονικών θεωριών».

Αυτή είναι και η ειδοποιός διαφορά του από πολλούς εξειδικευμένους επιστήμονες που θεωρούν σκόπιμο και χρήσιμο (για τον εαυτό τους και για τους άλλους) να μοιραστούν τα πορίσματα της έρευνάς τους με το πλατύ κοινό, προσκρούουν όμως στον σκόπελο της γλώσσας. Υπάρχουν γλωσσικά φράγματα όχι μόνον μεταξύ αλλογλώσσων αλλά και μεταξύ ομογλώσσων, αφού πολλές επιστήμες έχουν μια τόσο εξεζητημένη ορολογία, που είναι σχεδόν ακατανόητες από τον «αμύητο» σε αυτές.

Ως φανατικός αναγνώστης (και ενίοτε επιμελητής) επιστημονικών εκδόσεων έχω πολλές φορές αγανακτήσει από την πλημμελή ή την ανεπαρκή – έστω – γνώση της ελληνικής λαλιάς από διδάκτορες του εξωτερικού, οι οποίοι κακοποιούν το εκφραστικό τους όργανο, ενώ θα ήταν προτιμότερο να δημοσιεύσουν την εργασία τους στη γλώσσα που εκπονήθηκε, υποστηρίχτηκε, εξετάστηκε και βελτιώθηκε από την τριμελή επιτροπή των καθηγητών πανεπιστημίου που έκανε τον κόπο να τους επιβλέψει. Το να μεταφράζουν όμως προχείρως και αβασανίστως (είτε ομιλούν είτε γράφουν) για το εργασιακό τους αντικείμενο καθιστά όχι μόνο τους ίδιους σκοτεινούς και γριφώδεις αλλά και τα λεγόμενα ή γραφόμενά τους). Αυτό πολλές φορές τους χαρίζει κάποιους «πόντους» εκ μέρους των αδαών ή ημιμαθών (κι αυτό χάρη στα συμπλέγματα κατωτερότητος ενός μέρους του πλήθους των αναγνωστών), οι οποίοι θεωρούν ότι εφ’ όσον δεν καταλαβαίνουν κάτι πολύ σοφό λέει ο «θεόπνευστος» «πνευματικός» (σε εισαγωγικά) άνθρωπος – και γι’ αυτό δεν τον καταλαβαίνουν. Αυτή η μεσαιωνική και μεσσιανική ταύτιση του επιστήμονα ή διανοούμενου με την …Πυθία έχει οδηγήσει σε τραγελαφικές καταστάσεις κι έχει απομακρύνει πολλούς ειλικρινείς αναζητητές της Αλήθειας. Τις περισσότερες φορές ο συγγραφέας εκλαϊκευμένων οδηγών αυτοβελτίωσης ή βελτίωσης των σχέσεων καταφεύγει σε μια στείρα κι εν πολλοίς απωθητική ταξινόμηση του υλικού του σε κεφάλαια, υποκεφάλαια, παραγράφους, με περίπλοκη αρίθμηση, πίνακες, παραρτήματα και άλλα επιστημονικοφανή, πουλώντας φύκια για μεταξωτές κορδέλες κι επιχειρώντας να ξεγελάσει τον υποψήφιο αγοραστή του πονήματός του, αφού – ως γνωστόν – «μετά την απομάκρυνσιν από το ταμείον ουδέν λάθος αναγνωρίζεται». Όμως είναι άλλο πράγμα να κατέχεις ένα θέμα και να «καίγεσαι» να  μεταδώσεις τις γνώσεις σου στους άλλους κι άλλο να προσποιείσαι τον ειδήμονα που «πουλάει μούρη» με αφορμή κάποιο θέμα ειδικής ανθ-υπο-σημασίας. Η διαφορά ανάμεσα στο «φαίνεσθαι» και στο «είναι» των συγγραφέων καθίσταται πολλές φορές δυσδιάκριτη, αφού και οι ειδικοί δημοσιογράφοι, που παρουσιάζουν τα βιβλία στο κοινό των εφημερίδων ή των περιοδικών, ενίοτε καταφεύγουν σε γλωσσικές και νοητικές ακροβασίες προκειμένου να εντυπωσιάσουν τους αδαείς και να καλύψουν την επιφανειακή (έως ανύπαρκτη) μελέτη του βιβλίου και του συνολικού έργου του συγγραφέα για τον οποίο γράφουν. Τα παραδείγματα πολλά και δεν χρειάζεται σήμερα ν’ ανάψω φωτιές, αφού το θέμα της κριτικής της κριτικής είναι εν πολλοίς ανεξερεύνητο στη χώρα μας και παραμένει πάντα ανοικτό για τους σημειολόγους και φιλολόγους του μέλλοντος. Τότε ίσως θα μπουν κάποια πράγματα στη θέση τους και θα διατρανωθεί η «γυμνότητα» ορισμένων δοκησίσοφων (για να θυμηθούμε το κλασικό εκείνο παραμύθι τού Άντερσεν που ένα παιδάκι φωνάζει «ο βασιλιάς είναι γυμνός»). 

Προκειμένου όμως να αποφευχθούν κάποιες παρεξηγήσεις λόγω της περιορισμένης έκτασης του σημειώματος αυτού, που καθορίζεται από τον εύλογο χρόνο που δίδεται συνήθως στους ομιλητές των εκδηλώσεων για την παρουσίαση βιβλίων, οφείλω να ξεκαθαρίσω ότι η προφορικότητα (στον γραπτό λόγο) δεν βρίσκεται πάντα στον αντίποδα της λογοτεχνικότητας, αλλά ο αληθινός μάστορας του λόγου (είτε εντάσσεται στη συντεχνία των συγγραφέων είτε όχι) ξέρει πώς να μεταδίδει τα πιο στρυφνά και δυσπρόσιτα νοήματα με τη φυσικότητα του ρέοντος προφορικού λόγου. Τα παραδείγματα πολλά: και ο Παπαδιαμάντης και ο Ευριπίδης, και ο Βιζυηνός και ο Χριστιανόπουλος, και ο Πεντζίκης και ο Καβάφης, και ο Γιώργος Ιωάννου και ο Κώστας Ταχτσής έγραψαν σε μια απολύτως διακριτή κι αναγνωρίσιμη ιδιόλεκτο που φάνταζε ως φυσική λαλιά, όμως δεν ήταν, αφού επρόκειτο για καθαρά έντεχνο λόγο, ενώ κανένας άλλος στον κόσμο δεν κατάφερε να ομιλήσει έτσι,  παρά το πλήθος των φιλόδοξων ή μωροφιλόδοξων μιμητών τους.

Και για να επανέλθουμε πάλι στον λογοτέχνη Νίκο Σιδέρη, αυτός νοιάζεται πάνω απ’ όλα να βοηθήσει τον αναγνώστη του να βελτιώσει τις σχέσεις του, βλέποντας από άλλη οπτική γωνία το δικό του ρόλο στο καθημερινό δράμα της απόπειρας επικοινωνίας με τους άλλους (κι όπως έλεγε ο Νομπελίστας Ζαν-Πωλ Σαρτρ στη «Ναυτία» του: «η Κόλαση είναι οι άλλοι»). Η φιλάνθρωπη ματιά του επιτυχημένου ψυχαναλυτή και δοκιμασμένου λογοτέχνη συνυποδηλώνει ότι αν ελαχιστοποιήσουμε τις καθημερινές συγκρούσεις ο κόσμος μας θα γίνει περισσότερο παραδεισένιος (ή λιγότερο εφιαλτικός – αν είστε απαισιόδοξοι και τα βλέπετε όλα μαύρα ή γκρίζα).  Κι όλα αυτά με τον πλέον εύληπτο, γλαφυρό, κατατοπιστικό και διεξοδικό τρόπο χωρίς να θέλει να μας αποδείξει τίποτα. Ο σοφός είναι και ο δοκησίσοφος μιμείται. Θυμηθείτε τον Φάουστ και τον μαθητευόμενο φαντασμένον υπηρέτη-βοηθό του.

Ξαναγυρνώντας στο δημοσιευμένο στην εφημερίδα σημείωμά μου, θα επισημάνω και πάλι ότι το βιβλίο αυτό του Νίκου Σιδέρη «συμπεριλαμβάνει απολαυστικά στιγμιότυπα από την καθημερινή ζωή, όπως η ιστορία για τον καθηγητή Ιατρικής που είχε μάθει να οδηγεί στην Αγγλία κι εκνευριζόταν σε παθολογικό βαθμό με τον τρόπο που οδηγούν οι έλληνες ταξιτζήδες, μέχρι που «βγαίνοντας από το παιχνίδι του καθρέφτη, αναγνωρίζοντας τον άλλον ως πράγματι άλλον, με διαφορετική ιστορία, εμπειρία κι αίσθηση του κόσμου, ξαναβρήκε και το νόημα των πραγμάτων και την ψυχραιμία του» (σσ. 204-205)».

Και σας καλώ επίσης να αναλογιστείτε «πόσοι άραγε από εμάς, δεν έχουμε κόψει φιλίες και σχέσεις επαγγελματικές για ασήμαντες αφορμές, και λησμονούμε ότι συχνά δεν βλέπουμε καθόλου τον άνθρωπο που τρώει, πίνει (ή) και κοιμάται μαζί μας, παρά μόνο ως καθρέφτη όπου αντανακλάται ο ναρκισσισμός μας, παρά μόνο ως μέσον εξυπηρετήσεως τών εγωιστικών αναγκών μας. Κι όταν κάποια – άτυχη – στιγμή ο άλλος φανεί ότι έχει πάψει να μας θαυμάζει απεριόριστα, να μας αποδέχεται ανεπιφύλακτα και να συμφωνεί με όσα λέμε (όπως στο λαϊκό παράδειγμα τού «πετάει ο γάιδαρος – πετάει»), ε, τότε γινόμαστε – συνήθως –  θηρία, και «ποιος είδε το θεό και δεν τον φοβήθηκε», αφού ξεχνάμε τη βασική αλήθεια (που προσπαθεί να μας υπενθυμίσει ο καλός συγγραφέας και ψυχαναλυτής Νίκος Σιδέρης) ότι οι κοινωνικές σχέσεις είναι ένα ομαδικό «παιχνίδι» που δεν διαδραματίζεται μοναχικά στην ηχομονωμένη κάμαρή μας, αλλά εμπλέκει (τουλάχιστον) δύο άτομα με διαφορετικές ψυχοσυνθέσεις, απόψεις, κοσμοθεωρίες, συνήθειες, ελαττώματα και προτερήματα».

Ακόμα κι αν είστε τόσο ώριμοι ή έμπειροι στον χειρισμό των διαπροσωπικών σας σχέσεων με τον πλέον αποδοτικό ή επωφελή (για όλες τις πλευρές) τρόπο (του τύπου win-win), ακόμα κι αν δεν έχετε χρεία ψυχαναλυτών, ψυχιάτρων, ψυχολόγων, κοινωνικών λειτουργών και δοκιμιογράφων (και ποιος δεν έχει στο χάος που ζούμε;)…Ακόμα και σ’ αυτή την περίπτωση αξίζει να διαβάσετε το βιβλίο του Νίκου Σιδέρη με τον περιγραφικό τίτλο Δεν παίζεις μόνο εσύ. Υπάρχουν κι άλλοι! Ήθος και τέχνη της ανθρώπινης σχέσης, από τις πάντα άξιες (για τον λογοτεχνικό κι επιστημονικό προσανατολισμό τους) εκδόσεις Μεταίχμιο, αφού η απολαυστική ροή τού έντεχνου γραπτού του λόγου θα σας διασκεδάσουν και θα σας ψυχαγωγήσουν (με την αρχαία έννοια της λέξεως). Σας ευχαριστώ για την προσοχή σας.

Ομιλία του Κωνσταντίνου Μπούρα στην παρουσίαση του εν λόγω βιβλίου του Νίκου Σιδέρη που έλαβε χώρα στον Ιανό της Σταδίου, στις 15/10/2010, και ώραν 08:00 μμ.

http://www.critique.gr/index.php?&page=article&id=756