Μοναχικότητα και Ψυχική Λειτουργία

Σημειώσεις για τη μεταψυχολογία της μοναχικότητας

 Ή σύντομες σκέψεις με αφετηρία το ερώτημα “Πώς η μοναχικότητα απαρτιώνεται στην ψυχική  λειτουργία με θετικό τρόπο;”

Ημερίδα “Διαδρομές στη Μοναξιά” (Στοά του Βιβλίου, 4 Νοεμβρίου 2017)

 

ΜΟΝΑΞΙΑ

Α. Μοναξιά = περιβάλλον εμπειρίας, περισσότερο, λιγότερο ή διόλου εξαρτώμενο από τις καταστάσεις της εξωτερικής πραγματικότητας και τις προθέσεις του άλλου

Β. Μοναξιά = καθολικά διαθέσιμη λειτουργική κατάσταση του ψυχοσωματικού συστήματος και της υποκειμενικότητας (όπου συμπεριλαμβάνεται και η επίπτωση της διυποκειμενικότητας): Όπως η εγρήγορση, η επικοινωνία, ο ύπνος, ο εσωτερικός μονόλογος…

Γ. Μοναξιά = Τρόπος ψυχικής λειτουργίας, όχι αντικειμενική κατάσταση πραγμάτων: Π.χ. το μοναχικό πλήθος, ο ερημίτης στην αγκαλιά του θεού του… Έκφανση (ιδιότυπη παραμετροποίηση) της ψυχικής πραγματικότητας, όχι της εξωτερικής πραγματικότητας

Δ. Μοναξιά: συνδέεται και με συνθήκες κανονικότητας και με συνθήκες παθολογίας (όπως ο ύπνος…): Παθολογικές συνθήκες (π.χ. σχιζοειδικότητα), παθογόνες συνθήκες (π.χ. απομόνωση πειθαρχική ή ανακριτική…), θετικές συνθήκες (δημιουργικότητα, ψάρεμα μόνος  …), καθώς και με συνδυασμούς τους (προσευχή, μελλοθάνατος στο κελί του… ή βαν Γκόγκ…)

Ε. Η Μοναξιά ευνοεί ή αναστέλλει ποικίλες διεργασίες και φαινόμενα, άλλοτε θετικού και άλλοτε αρνητικού χαρακτήρα  : Άλλοτε καταπονούσα, άλλοτε τροφός (= οδωτής της ψυχικής ευρυθμίας, ομοιοστατικής και αναπτυξιακής).

Το σημαίνον “τροφός” έχει και πρόσθετες συνδηλώσεις, μέσω της στοματικότητας στην οποία παραπέμπει. Όντως, δυο παραδειγματικές εικονογραφήσεις της θετικής μοναξιάς είναι οι ακόλουθες:

– Το νεογνό, κορεσμένο μετά τον θηλασμό, που γλαρώνει μακάριο στην αγκαλιά της τροφού, έτοιμο να αποκοιμηθεί (και να ονειρευτεί).

– Το παιδί που είναι μαζί με άλλους, μεγάλους ή παιδιά, και κάποια στιγμή αποσπάται από τη διάδραση και την επικοινωνία μαζί τους. Τυπικά, με το δάχτυλο στο στόμα, φεύγει σ’ ένα δικό του περιβάλλον εμπειρίας — σε μια δική του μοναχικότητα. Και συχνά, κάποια στιγμή, γελάει μόνο του. Κι αν το ρωτήσεις “Γιατί γελάς;” απαντά “Κάτι σκέφτηκα”.

 

ΘΕΤΙΚΗ ΜΟΝΑΧΙΚΟΤΗΤΑ

Ζ. Θετική μοναχικότητα [Μ+]  = μια ιδιότυπη έκφανση της Μοναξιάς, που ευνοεί θετικές ροπές της ψυχικής λειτουργικότητας.

Η. ΓΝΩΡΙΣΜΑΤΑ ΤΗΣ  Μ+  

1- SOLITUDE → SEULITUDE [Jeanne-Richard Freymann] = ΜΟΝΟΣΥΝΗ (κατά το καλοσύνη κτό)

2- Απουσιάζει η εμπρόθετη κεντρόφυγος επικοινωνία και διάδραση, ενώ παράλληλα φιλτράρεται επαρκώς και περιθωριοποιείται/αποσβέννυται η όποια ανεμπρόθετη ή κεντρομόλος επικοινωνία και γενικότερα διάδραση (θόρυβοι, ήχοι, φωνές, αισθητηριακά ερεθίσματα, απευθύνσεις και κλήσεις, άνεμος, σκιάσεις και φωτισμοί…)

3- Σύντονη με την υποκειμενικότητα =

  • το Εγώ την επιδιώκει ή δεν την αποφεύγει, αλλά την απαρτιώνει/την υποδέχεται καλόθυμα, αφήνεται και ενσωματώνεται σ’ αυτήν
  • και η Αγριότητα του Αυτό αφομοιώνεται μέσα της (βλ. ενότητα “Ο μη-επικοινωνών εαυτός”, σελ. 135-142 στο βιβλίο της Ε. Γαλανάκη).

4- Διεργασία λιβιδινικής αναδίπλωσης = ναρκισσική, αυτοερωτική, οριακά κατάσταση Απόλαυσης (κατά Λακάν), ήτοι ανείκαστης επώδυνης ηδονής/ άφατης ηδονικής οδύνης.

Η λιβιδινική αναδίπλωση εδώ συναντά/ συντονίζεται με την κλίση/κλήση της Ορμής Θανάτου που αποβλέπει στη Νιρβάνα.

5- Ενδογενής = δεν υφίσταται θετική μοναχικότητα κατ’ επιταγήν ή δι’ επιβολής = η ισχύς και η εξουσία συναντούν εδώ ένα όριό τους

6- Η αναφορά στην, η εξάρτηση από και η συνάρτηση με την ετερότητα ως δεσπόζουσα της ψυχικής λειτουργίας περιθωριοποιείται. Περιβάλλον της εμπειρίας καθίσταται σχεδόν εξ ολοκλήρου η ψυχική πραγματικότητα “σε οιονεί κλειστό κύκλωμα” (“οιονεί” = υπάρχει ανταλλαγή ενέργειας και πληροφορίας, αλλά με μεταγραφή σχεδόν των πάντων σε ψυχική πραγματικότητα — βλ. όνειρο, ονειροπόληση, βαθιά φαντασίωση…)

7- Η απόσπαση από τη δεσποτεία της ετερότητας δεν ισοδυναμεί με ενεργητική άρνηση και άπωση του έμψυχου ή άψυχου άλλου [τηλεόραση, μουσική, ήχοι της πόλης, θόρυβοι, αντικείμενα…] (η αντίσταση είναι ισχυρή σύνδεση), αλλά με αλλαγή κατάστασης και σχέσης

= δράση μη-δράση (βέι βου βέι)

= αυτάρκεια “σε οιονεί κλειστό κύκλωμα” της ψυχικής πραγματικότητας και των τυχόν προσεκβολών της στον κόσμο (καλλιτέχνης, επιστήμονας, τεχνίτης…) ή των τυχόν διελεύσεων των εξωγενών πληροφοριών (διαλογισμός ζεν, οδήγηση στην εθνική οδό χαζεύοντας τα σύννεφα, ψάρεμα με καθετή…).

Ιδιότυπο μεταβατικό φαινόμενο στο πνεύμα του Winnicott.

8- Κατ’ αναλογία με το όνειρο (“ήπια παροδική ψύχωση που τελειώνει όταν ξυπνήσουμε”, Φρόυντ): Μ+ = ήπια, παροδική ψυχοδιανοητική αποστασιοποίηση από την κυριαρχία του συμμεριστού βιώματος = απόσπαση από τις επιταγές της επικοινωνίας και των συμβάσεων του κοινού βίου

9- Ευνοεί την ενδογενή ροή της πληροφορίας και την κατά το δυνατόν αδιαμεσολάβητη από κοινούς κώδικες πρόσληψη της εξωγενούς πληροφορίας = βασιλική οδός για τη διπλή πραγματικότητα (εξωτερική  και ψυχική, συνειδητή και ασυνείδητη) και συνάντηση μαζί της  ένθεν της προσύλληψης/ anticipation = στις παρυφές του Πραγματικού > αγωνία και έκσταση, βαθιά συγκέντρωση ή κενός νους, φλόγα ή γαλήνη, Απόλαυση της Μονοσύνης.

10- . ΜΟΝΟΣ ΣΤΑ ΟΡΙΑ ΤΟΥ ΚΩΔΙΚΑ = πέραν του θετικού ή αρνητικού προσήμου = ευχάριστο/δυσάρεστο, Έρως/Θάνατος…] = πανσημία [ίδιον του Ασν] που οριακά εκβάλλει στην ασημία = αδιαμεσολάβητη επαφή με το Πραγματικό του σώματος, της προσίδιας άφατης εμπειρίας και των πραγμάτων όπως είναι, όχι όπως ήδη [ανα]παριστώνται εκ προοιμίου] /= καθαρή αίσθηση της καθαρής ύπαρξης τόσο της προσίδιας υποκειμενικότητας όσο και των πραγμάτων … και του κενού.

 

Θ. Πώς η θετική μοναχικότητα απαρτιώνεται στην ψυχική  λειτουργικότητα;

Μ+ = ευδαίμων μοναξιά = γόνιμο δυνητικό πρελούδιο (δυνητική συνθήκη/ condition de possibilité)  ονείρου, ονειροπόλησης, χαζέματος, διαλογισμού, δημιουργίας καλλιτεχνικής ή διανοητικής

 

Ένας στρατηγικός μηχανισμός = ένα παράδοξο δίδυμο :

Εστίαση της συγκέντρωσης στο εδώ και τώρα της αντίληψης

Αφεστίαση της προσοχής

(διαρκώς διαθέσιμη προσοχή: εξάλειψη του εθισμού  ̶ εγκέφαλος, νευροεπιστήμη)

[Ελύτης “που τα χείλη ακόμα στον πηλό…” ως κατάσταση πνεύματος / του ψυχισμού]

Στην αρχή το φως και η ώρα η πρώτη

που τα χείλη ακόμη στον πηλό
δοκιμάζουν τα πράγματα του κόσμου

Αίμα πράσινο και βολβοί στη γη χρυσοί
Πανωραία στον ύπνο της άπλωσε και η θάλασσα
γάζες αιθέρος τις αλεύκαντες

κάτω απ’ τις χαρουπιές και τους μεγάλους όρθιους φοίνικες
Εκεί μόνος αντίκρισα
τον κόσμο
κλαίγοντας γοερά

-Αρχιμήδης, Ματίς, Τουρνεσόλ…

Βέλτιστη θετική επίπτωση όταν οι δύο συλλειτουργούν  σε ταυτοχρονία (δημιουργικότητα, ζεν, όνειρο,…..) [bissociation κατά Arthur Koestler] = Υπέρβαση της διάζευξης και της αρχής της αντίφασης = σύμπαν σύζευξης των πάντων προ παντός προσδιορισμού [/=άρνηση] = πέραν της πανσημίας και της ασημίας , σε καθεστώς “προσημίας/σημειογένεσης” : Χώρα κατά Κρίστεβα.

Πρωτογενής βίωση και τυχόν εκφορά του ιδίου λόγου από τη θέση/κατάσταση του σολιψιστικού μονολόγου και της καθαρής αίσθησης της καθαρής ύπαρξης με προσεκβολές στην αδιαμεσολάβητη εμπειρία, προ παντός προσδιορισμού [/=άρνηση] = λειτουργία σε καθεστώς “εξωπραγματικής” ψυχικής ανοιχτοσύνης.

Παράλληλα, δυνητική αναδιατύπωση της εν λόγω εμπειρίας μέσω δευτερογενούς επεξεργασίας (ανάμνηση, αναδιήγηση, τέχνη, στοχασμός, επιστήμη…)

 

Λ.  Το ευρύτερο ψυχοδιανοητικό περιβάλλον στο οποίο ενεργοποιείται ο εν λόγω στρατηγικός μηχανισμός συνίσταται στα εξής:

1-Ναρκισσική αναδίπλωση με άξονα την ψυχική πραγματικότητα, όπου και κάθε εξωγενής πληροφορία μεταγράφεται ως ψυχικό συμβάν και μόνο (απαρτίωση/ενόχληση/διατάραξη)

2-Χωροκατακτητική λειτουργία της φαντασίας σε ενδεχόμενη αλληλοδιείσδυση με την ανοιχτή λογική της έμπρακτης δημιουργικότητας (τέχνη, ανακάλυψη, εφεύρεση…)

3- Επαναγωγή σε αρχαϊκούς σημειωτικούς κώδικες, πολυδύναμα γόνιμους (“βλαστοκώδικες” κατά το “βλαστοκύτταρα”) σε ενδεχόμενη αλληλοδιείσδυση με την ανοιχτή τεχνική της έμπρακτης δημιουργικότητας (τέχνη, ανακάλυψη, εφεύρεση…) μέσω δευτερογενούς επεξεργασίας (ανάμνηση, αναδιήγηση, τέχνη, στοχασμός, επιστήμη…)

4-Άμεση ψυχική ένταξη αδιαμεσολάβητων αισθήσεων (άφατο και ανείκαστο), οριακά καθαρή αίσθηση της καθαρής ύπαρξης δίχως διαμεσολάβηση άλλων προσδιορισμών = προϋπάρχουσες “λέξεις και εικόνες” /σχήματα και ονόματα / σημαίνοντα της υποκειμενικότητας.

5-Κυριαρχία της αιτιότητας τύπου χάος (ευαίσθητη εξάρτηση από τις αρχικές συνθήκες και ισχυροί αυτορρυθμιστικοί μηχανισμοί)

 

6-Η εμπειρία και το ψυχοδιανοητικό της απείκασμα ως σημειακή ολότητα: Στο όνειρο, στην καλλιτεχνική δημιουργία και σε στιγμές έμπνευσης του επιστήμονα ή του στοχαστή,  κάθε τι [μαζί και ο κώδικας, περιλαμβανομένου του λεκτικού] μετατρέπεται σε μοναδικότητα [singularity] :

α-Η εικονοποιία συν η αίσθηση του βιώματος στα όνειρα κάθε υποκειμένου είναι ανεπανάληπτη μοναδικότητα /= απειρία της εκδήλωσης μιας και μόνης υποκειμενικότητας

β-Η μορφολογία ενός έργου τέχνης είναι ανεπανάληπτη μοναδικότητα

γ-Το “εύρηκα” του Αρχιμήδη και το μήλο του Νεύτωνα διαμορφώνουν “ένα νέο κόσμο”

δ-Ο καλλιτέχνης   (όπως και το όνειρο και η ανακάλυψη του επιστήμονα) αναπαριστά “αλλιώς” και/ή αναπλάθει “αλλιώς” τον κόσμο: Όπου “αλλιώς” = κατά τρόπο καινοφανή,                                  μοναδικό και, λόγω του προσδιορισμού “καινοφανής”, ανεπανάληπτο (η επανάληψη δεν είναι το ίδιο με την ανακάλυψη). Σε τέτοιες στιγμές, λοιπόν, αποκαλύπτεται ότι

                       ΜΟΝΑΧΙΚΟΤΗΤΑ = ΜΟΝΑΔΙΚΟΤΗΤΑ

7-Βίωση από τη θέση/κατάσταση του σολιψιστικού μονολόγου και, οριακά, ως καθαρή αίσθηση

8-Εκφορά λόγου από θέση “εγγύς του Πραγματικού” [/=προϋπόθεση κάθε εκφοράς λόγου που δεν είναι μηχανική αναπαραγωγή αλλοτριωτικών εγγραφών, π.χ. διαφήμιση στα μικρά παιδιά]

 

Μ. Μ+ και ψυχική λειτουργικότητα

Εγκέφαλος και Μ+ [όνειρο, διαλογισμός…]

Προσοχή διαρκώς διαθέσιμη, δίχως εθισμό (διαλογισμός, νευροεπιστήμες)

-Αν δεν υφίστατο Μ+: Ψυχοσωματική απορρύθμιση

[βλ. αισθητηριακή υπερφόρτωση (φως, ερωτήσεις-βροχή, ξύλο, αϋπνία/αφύπνιση, διαρκής ορθοστασία –το αντίθετο της άφεσης–  κ.τ.ό.  ανακρινόμενου/βασανιζόμενου…]

-Όταν υφίσταται Μ+: Παραδειγματικές συνθήκες:

[POWER POINT]

-Miles Davis παίζει με την πλάτη στο κοινό

-Αφηρημένος καθηγητής

-Ψαράς με πετονιά καθετή μεσοπέλαγα

-Εις τόπον ορφανόν ανδρών [Σικελιανός]

-Ζεϊμπέκικο [προβολή Κρήτη από πάνω]

– Μικρά παιδιά στο νηπιαγωγείο παραδομένα και απορροφημένα πλήρως από αυτοερωτικές χειρονομίες “εν παραλλήλω” (καθένα στο κουκούλι του, παρά την παρουσία των άλλων — και της νηπιαγωγού…)

-Πριν το χάραμα μονάχος …..

– “Leave me alone!”, “Αφήστε με στον πόνο μου!”…

-Δεν θέλω τη συμπόνια κανενός [Μ+ = ιητής]

 

[Εξημέρωση του Θανάτου]

– Ιησούς στον κήπο της Γεθσημανή

 

Ματθ. 26,36     Τότε ἔρχεται μετ᾿ αὐτῶν ὁ Ἰησοῦς εἰς χωρίον λεγόμενον Γεθσημανῆ, καὶ λέγει τοῖς μαθηταῖς· καθίσατε αὐτοῦ ἕως οὗ ἀπελθὼν προσεύξωμαι ἐκεῖ.

Ματθ. 26,37      καὶ παραλαβὼν τὸν Πέτρον καὶ τοὺς δύο υἱούς Ζεβεδαίου ἤρξατο λυπεῖσθαι καὶ ἀδημονεῖν.

Ματθ. 26,38      τότε λέγει αὐτοῖς ὁ Ἰησοῦς· περίλυπός ἐστιν ἡ ψυχή μου ἕως θανάτου· μείνατε ὧδε καὶ γρηγορεῖτε μετ᾿ ἐμοῦ.

Ματθ. 26,39     καὶ προελθὼν μικρὸν ἔπεσεν ἐπὶ πρόσωπον αὐτοῦ προσευχόμενος καὶ λέγων· πάτερ μου, εἰ δυνατόν ἐστι, παρελθέτω ἀπ᾿ ἐμοῦ τὸ ποτήριον τοῦτο· πλὴν οὐχ ὡς ἐγὼ θέλω, ἀλλ᾿ ὡς σύ.

Ματθ. 26,40      καὶ ἔρχεται πρὸς τοὺς μαθητὰς καὶ εὑρίσκει αὐτοὺς καθεύδοντας, καὶ λέγει τῷ Πέτρῳ· οὕτως οὐκ ἰσχύσατε μίαν ὥραν γρηγορῆσαι μετ᾿ ἐμοῦ!

Ματθ. 26,41      γρηγορεῖτε καὶ προσεύχεσθε, ἵνα μὴ εἰσέλθητε εἰς πειρασμόν· τὸ μὲν πνεῦμα πρόθυμον, ἡ δὲ σὰρξ ἀσθενής.

Ματθ. 26,42      πάλιν ἐκ δευτέρου ἀπελθὼν προσηύξατο λέγων· πάτερ μου, εἰ οὐ δύναται τοῦτο τὸ ποτήριον παρελθεῖν ἀπ᾿ ἐμοῦ ἐὰν μὴ αὐτὸ πίω, γενηθήτω τὸ θέλημά σου.

Ματθ. 26,44       καὶ ἀφεὶς αὐτοὺς ἀπελθὼν πάλιν προσηύξατο ἐκ  τρίτου τὸν αὐτὸν λόγον εἰπών·

 

-Φιλίπ Αριές “γυρνά στον τοίχο…”

-Ο Σωκράτης σκεπάζει το κεφάλι του για να ξεψυχήσει

– Δεμένα μάτια στο απόσπασμα, κουκούλα στην αγχόνη;

-Επιθανάτιες εμπειρίες

-Ενοχές και λύπη “δεν τον άφηνα να φύγει”

[μόνος του, ειρηνικά και γαλήνια, όπως αρμόζει]”

-Πέραν ζωής και θανάτου = Νιρβάνα / Αρχή της Νιρβάνα

-Γρυπάρης “και πάω κι εγώ…….”

-Ωκεάνειο συναίσθημα = Μοναχικότητα στα όριά της = υπερβαίνει τον εαυτό της καταλύοντας τη διάκριση “εαυτός-Άλλος” / “ιδιότητα-ετερότητα’ = εν παν = θανάτω θάνατον πατήσας / μονώσει μόνωσιν πατήσασα … = η αιωνιότητα στιγμή = ζεν “ένα σε όλα / όλα σε ένα”.

-Μέσα στην τετραγάλανη μονάξια [Λ. Μαβίλης, “Παλιοκαστρίτσα”]