Mορφή και νόημα στο φροϋδικό ασυνείδητο

  • Post category:Άρθρα
  • Reading time:Χρόνος ανάγνωσης 1 λεπ.

Άξιος λόγου λόγος είναι αυτός που συμβάλλει στη διατύπωση λόγου νέου, ικανού να τον υπερβεί. Άξια λόγου τιμή σ’ ένα στοχαστή είναι η κατάθεση στοχασμού. Σ’ αυτό το πνεύμα θα πω δυο λόγια σχετικά με τη λακανική εννοιοποίηση του φροϋδικού ασυνείδητου. Δηλ. σχετικά με τον λόγο της έριδος.

 

Ο λόγος της έριδος

Ο περί ου ο λόγος, λόγος, είναι το λακανικό απόφθεγμα «το ασυνείδητο είναι δομημένο σαν γλώσσα». Αποτέλεσε δε το μήλο της έριδος για μια ολόκληρη εποχή της (ευρωπαϊκής ιδιαίτερα) ψυχανάλυσης: Λόγος ισχυρός, που πυροδότησε ισχυρό αντίλογο, θεμελίωσε σχολή και έθεσε σε κίνηση μια πολύπλευρη διαλεκτική θεωρία, πράξης και πολιτισμού.

Δύο είναι τα κλειδιά αυτής της τοποθέτησης:

  • Το πρώτο είναι το σαν
  • Και το δεύτερο είναι η αλλού ρητά διατυπωμένη έννοια του καθαρού σημαίνοντος – δηλαδή ότι υπάρχει μια «καθαρή μορφή», σημαίνουσα μεν, αλλά χωρίς συγκεκριμένο σημαινόμενο.

Ανασκοπώντας τη διαδικασία και τη λογική που χαρακτηρίζουν τα διαβήματα, τα οποία σκοπεύουν να τεκμηριώσουν την ισχύ αυτής της φράσης, παρατηρούμε ότι κατά κανόνα πρόκειται, ως προς το αποτέλεσμά τους, για μια μερική τεκμηρίωση (και όχι απόδειξη) συνήθως κατ’ αναλογίαν (βασισμένη σε παραδειγματολογικές εικονογραφήσεις). Ουσιαστική εικονογράφηση αυτού του τύπου εγχειρημάτων αποτελεί το πρόσφατο έργο του J. Dor με τίτλο «Εισαγωγή στην ανάγνωση του Λακάν. 1. Το ασυνείδητο δομημένο σαν λόγος».

Σ’ αυτό το βιβλίο ο συγγραφέας λέει ρητά ότι το θεμέλιο της λακανικής θεωρίας είναι αυτή η τοποθέτηση. Κι ωστόσο ο τρόπος με τον οποίο επιχειρεί να τεκμηριώσει την εγκυρότητά της είναι, σύμφωνα με τα λόγια του ίδιου, η προσφυγή σε μια κατά κάποιο τρόπο αναλογία ανάμεσα σ’ αυτό που συμβαίνει στο ασυνείδητο και σε κάποιες όψεις της γλώσσας. Ουσιαστικά δηλαδή δεν αποδείχνει τη εγκυρότητα αυτής της τοποθέτησης, αλλά τις δυσκολίες αυτού του εγχειρήματος. Η κύρια δυσκολία που παρουσιάζεται συνοψίζεται, όπως κατά κανόνα άλλωστε και οι επικρίσεις, στη λέξη σαν. Κι ο λόγος είναι προφανής. Αυτό το «σαν» (ή όπως, ως, ωσεί) εξυπονοεί ότι υπάρχει κάποια διαφορά. Και το ερώτημα είναι: Ποια είναι η ειδοποιός διαφορά που χαρακτηρίζει, πριν και πέρα απ’ αυτή την αναλογία, την ιδιαιτερότητα του φροϋδικού ασυνείδητου. Η δυσκολία έγκειται λοιπόν στο ότι η προσφυγή στην αναλογία «σαν» υποκρύπτει αλλά και υποδηλώνει ταυτόχρονα την ύπαρξη και τον τόπο ενός εννοιολογικού κενού.