Διάλεξη στο 3ο Επιστημονικό Forum “Ογκολογία: Quo vadis?”

Αρεόπολη, 5-7 Οκτωβρίου 2018

ΠΡΟΛΟΓΙΚΑ

Όταν κλήθηκα να αναπτύξω αυτό το θέμα, αισθάνθηκα ευχαρίστηση και παραξένισμα.
Ευχαρίστηση διαπιστώνοντας ότι η σύγχρονη ιατρική χτίζει διεπιστημονικές γέφυρες.
Το παραξένισμα πάλι συναρτάται με την επίγνωση της πολυπλοκότητας των σχέσεων ανάμεσα στον εγκέφαλο και τον νου.

Απευθύνθηκα λοιπόν σ’ έναν φίλο, καθηγητή Ψυχιατρικής, για να σχολιάσει τον όρο “κυρίαρχος”. Η απάντησή του ήταν: “Εδώ μπλέξαμε! Αν πούμε ότι κυρίαρχος είναι ο εγκέφαλος, είμαστε αριστοτελικοί. Αν πούμε ότι κυρίαρχος είναι ο νους, είμαστε πλατωνιστές. Τίποτε, Νίκο, τίποτε! Όταν βλέπω τέτοια διλήμματα, τρέχω να κρυφτώ.”

Γέλασα, φυσικά. Αλλά δεν έτρεξα να κρυφτώ. Ήρθα εδώ, να συζητήσουμε. Προφανώς, δεν τρέφω τη φρεναπάτη ότι κατέχω την τελική απάντηση. Θα περιγράψω λοιπόν τα φαινόμενα και, στη συνέχεια, θα αναζητήσουμε πιθανές απαντήσεις.

 

ΕΓΚΕΦΑΛΟΣ ΚΑΙ ΝΟΥΣ : ΔΥΟ ΔΙΑΦΟΡΕΤΙΚΑ ΦΑΙΝΟΜΕΝΑ

 Η σχέση εγκεφάλου και νου συνοψίζεται στα εξής:

Ο εγκέφαλος είναι μία βιολογική δομή. Όπως η καρδιά, για παράδειγμα.

Ο νους είναι μία λειτουργία. Όπως η κυκλοφορία του αίματος, για παράδειγμα.

Ο εγκέφαλος είναι μία δομή που δεν προϋποθέτει τη λειτουργία του νου.

Ο νους είναι μία λειτουργία που προϋποθέτει τον εγκέφαλο.

Κάθε κατάσταση του νου έχει ως αναγκαία προϋπόθεση και υπόστρωμα μία αντίστοιχη κατάσταση του εγκεφάλου.
Επαρκή πειστήρια είναι: Οι απεικονιστικές μέθοδοι, που φτάνουν έως και την “ανάγνωση σκέψεων”. Ή η κροταφική επιληψία και η ψυχοδιανοητική “διπλή άβυσσος” που επάγει   ̶   όπως στον Ντοστογιέφσκι ή στον Μακρυγιάννη.

Το αντίστροφο δεν ισχύει: Ο εγκέφαλος μπορεί να υπάρχει και να λειτουργεί σε ορισμένα επίπεδα ακόμη και αν ο νους απουσιάζει ή υπολειτουργεί, όπως δείχνει ο απεγκεφαλισμός, η άνοια και η αναισθησία.

Το πρώτο ερώτημα εδώ είναι: Άραγε, ο νους είναι παράγωγο του εγκεφάλου και μόνο, ή συναρτάται μεν αναγκαία με τον εγκέφαλο, αλλά δεν απομειώνεται σε μία όψη της εγκεφαλικής λειτουργίας και μόνο;
Ή, αλλιώς: Ο εγκέφαλος είναι και αναγκαία και ικανή συνθήκη ως προς το φαινόμενο “νους”;

Και το δεύτερο ερώτημα είναι: Άραγε, ο εγκέφαλος είναι ανεπηρέαστος από τη λειτουργία του νου;
Ή, αλλιώς: Η κατάσταση του εγκεφάλου είναι ανεξάρτητη από την κατάσταση του νου;

Αυτές οι διερωτήσεις είναι ισόμορφες με το ερώτημα: Τι σχέση έχει ο τραγουδιστής και το τραγούδι του;

 

ΑΝΤΙΣΤΟΙΧΙΕΣ ΚΑΙ ΔΙΑΦΟΡΟΠΟΙΗΣΕΙΣ

 Μια απάντηση σ’ αυτά τα ερωτήματα συνοψίζεται στις εξής προτάσεις:

Ο εγκέφαλος είναι υποσύστημα ενός ανθρώπινου οργανισμού, άρα είναι δομή ατομική. Ακόμη και σε πλήρη απομόνωση από τη γέννησή του, κάθε άνθρωπος διαθέτει εγκέφαλο.

Ο νους συγκροτείται ως διεπαφή (interface) μεταξύ εγκεφάλου και περιβάλλοντος της εμπειρίας.

Ο νους δεν προκύπτει γραμμικά από τον εγκέφαλο ενός ατόμου, αλλά από τη διαλεκτική αλληλοδιάδραση εγκεφάλου και περιβάλλοντος. Δεν υπάρχει ένας μεμονωμένος νους, καρπός ενός μεμονωμένου εγκεφάλου. Ως εκ τούτου, ο εγκέφαλος είναι μεν αναγκαία, όχι όμως και ικανή συνθήκη του νου.

Ο νους συγκροτείται εσωτερικεύοντας εξωτερικά συστήματα (γλώσσα και άλλοι κώδικες, συστήματα γνώσης, συλλογικές αναπαραστάσεις,  πολιτισμός…) και αρθρώνοντάς τα στην υποδομή πρόσληψης, αποθήκευσης και επεξεργασίας που διαθέτει ο εγκέφαλος.

Χωρίς την εσωτερίκευση τέτοιων στοιχείων, σε πραγματικές συνθήκες ανθρώπινης ύπαρξης, ακόμη και ο εγκέφαλος είναι λειτουργικά ανάπηρος παρά την ανατομική του ακεραιότητα.

Ο πολιτισμός και η ανθρώπινη διάδραση στη συλλογική κλίμακα δεν είναι έργο ενός εγκεφάλου, αλλά διαμορφωτής του εγκεφάλου, τόσο του ατόμου όσο και του είδους.

Παράδειγμα : η γλώσσα.
Το λεξιλόγιο και οι συντακτικές και γραμματικές ιδιαιτερότητες κάθε γλώσσας διαμορφώνονται εκτός ενός συγκεκριμένου εγκεφάλου. Η απόκτηση μιας γλώσσας σημαίνει ότι το υπερατομικό σύστημα “γλώσσα” απαρτιώνεται σε συγκεκριμένες εγκεφαλικές δομές (περιοχές Wernicke και Broca…).

Το να διαθέτεις άθικτες τις περιοχές Wernicke και Broca, ωστόσο, δεν σημαίνει ότι αυτόματα μιλάς μια γλώσσα.
Παράδειγμα : Τα “άγρια παιδιά”, όπως ο Victor που βρέθηκε δωδεκαετής στο Aveyron και δεν διέθετε γλώσσα, ούτε έμαθε να μιλά. Ή τα πειράματα γλωσσικής αποστέρησης σε νεογνά που πραγματοποίησαν φιλέρευνοι ηγεμόνες, όπως : Ο φαραώ Ψαμήτιχος Α’ (664–610 π.Χ.), ο Φρειδερίκος ΙΙ (13ος αι.), ο βασιλιάς  James IV της Σκωτίας (1493)… Αν και δεν σχεδιάστηκαν για να μελετήσουν τη γλώσσα, παρόμοια πειράματα ολικής αποστέρησης της επαφής με τον άλλον επιχειρήθηκαν σε πρωτεύοντα (Harlow, 1971 κ.ε.). Αποκαλούνται “το πηγάδι της απόγνωσης”  και οδηγούν σε μελαγχολική ψύχωση

Το πόρισμα είναι σαφές: Η δομή του ανθρώπινου εγκεφάλου από μόνη της δεν αρκεί για να εκδιπλώσει το εγγενές δυναμικό της. Για να λειτουργήσει ως εγκέφαλος ανθρώπου σε πραγματικές ανθρώπινες συνθήκες, ο εγκέφαλος χρειάζεται την επενέργεια του νου, που λειτουργεί ως διεπαφή, η οποία τον τροφοδοτεί και τον εναρμονίζει με τα δεδομένα της πραγματικά ανθρώπινης κατάστασης και της κοινωνικής διάδρασης.

 

ΔΙΑΛΕΚΤΙΚΗ ΤΩΝ ΔΙΑΦΟΡΩΝ

Η δομή “εγκέφαλος” είναι προϋπόθεση, αλλά και στην υπηρεσία της λειτουργίας “νους”. Το ειδοποιό εξελικτικό πλεονέκτημα του ανθρώπινου είδους είναι, μάλιστα, ότι εξύψωσε σε ασύλληπτες διαστάσεις τη λειτουργία “νους”, ανατροφοδοτώντας και εξαναγκάζοντας τη δομή “εγκέφαλος” να εξελιχθεί αντίστοιχα [βλ. τη θεωρία του Crow για τη γλώσσα, ή την υπόθεση του “κοινωνικού εγκεφάλου” – Dunbar κ.α.].

Η λειτουργία “νους” είναι συνάρτηση και εκδήλωση της δομής “εγκέφαλος”, αλλά και ανατροφοδότηση που επηρεάζει, επικαθορίζει και αναμορφώνει τη δομή.

Πρώτο, ως προς την ανατομία της.
Παραδείγματα: Υπερτροφία του οπίσθιου ιπποκάμπου στους ταξιτζήδες του Λονδίνου. Ή υπερανάπτυξη οικείων περιοχών του εγκεφαλικού homunculus στον πιανίστα ή τον ποδοσφαιριστή.

Επίσης, ο νους επηρεάζει τη λειτουργική κατάσταση του εγκεφάλου.
Παράδειγμα: Η αναμόρφωση της εγκεφαλικής λειτουργίας μετά από ψυχοθεραπεία (π.χ. εξομάλυνση της μετωπο-μεταιχμιακής λειτουργίας σε καταθλιπτικούς).

Ή η ερώτηση, η εντολή και η οδηγία. Και οι τρεις επάγουν  εξωγενή ρύθμιση του εγκεφάλου. Όπως και το ναι ή το όχι ως απάντηση σε φορτισμένο αίτημα [έρωτας…], που ισοδυναμεί με ρύθμιση του εγκεφάλου σύμφωνα με όρους τους οποίους δεν διαμόρφωσε ο ίδιος, αλλά εξωγενείς παράγοντες.

 

ΑΣΥΜΜΕΤΡΑ ΦΑΙΝΟΜΕΝΑ ΜΕ ΠΑΡΑΔΟΞΗ ΣΧΕΣΗ

Εγκέφαλος και νους αντιπροσωπεύουν ασύμμετρα φαινόμενα με παράδοξη σχέση. Η αλληλοδιάδρασή τους χαρακτηρίζεται ως  υποκαθορισμός στο πλαίσιο υποβέλτιστων διευθετήσεων. Δηλαδή, ως ασύμμετρος αμοιβαίος μερικός επηρεασμός στο πλαίσιο διευθετήσεων του συστήματος “άνθρωπος”, σε ατομικό και συλλογικό επίπεδο  ̶  διευθετήσεις οι οποίες πάντοτε απέχουν από το τέλειο και το οριστικό.

Αυτή η σχέση επάγει μία σχετική αυτονομία καθενός.
Παραδείγματα : Όλη η αυθυποβολή και δύναμη της θέλησης δεν μπορούν να αποκαταστήσουν μια δυσλειτουργία του νου που οφείλεται σε εγκεφαλική βλάβη (π.χ. μονόπλευρη απροσεξία του χώρου). Όπως και όλο το αλκοόλ ή η κοκαΐνη του κόσμου δεν μπορούν από μόνα τους να διαγράψουν κάποιες μνήμες ή να σε κάνουν ιδιοφυΐα.

 

ΟΨΕΙΣ ΤΗΣ ΣΧΕΤΙΚΗΣ ΑΥΤΟΝΟΜΙΑΣ

 Η εν λόγω σχετική αυτονομία σχετίζεται και με το ζήτημα της ελεύθερης επιλογής ή βούλησης. Και συναρτάται με ορισμένους μηχανισμούς τόσο του εγκεφάλου όσο και του νου, που είναι οι εξής:

α- Αιτιότητα τύπου “Χάος” ̶ τουτέστιν, ευαίσθητη εξάρτηση από τις αρχικές συνθήκες συν ισχυροί αυτορρυθμιστικοί μηχανισμοί. Αυτός ο μηχανισμός παράγει από ασήμαντες αρχικές διαφορές τεράστια τελικά αποτελέσματα. Πρόκειται για το περίφημο “φαινόμενο της πεταλούδας”. Παραδείγματα: ο ασυνείδητος νους  ως καταρράκτης ανεξέλεγκτων διεργασιών, η φαντασία, ένα ποτηράκι παραπάνω, η υπογλυκαιμία…

β- Στις κατ’ εξοχήν ανθρώπινες συνθήκες (κοινωνικότητα και επικοινωνία που διέπονται από συμβατικούς κοινούς κώδικες), η προδιαγεγραμμένη  αντίδραση είναι η εξαίρεση.
Ο κανόνας είναι η ενέργεια με βάση την ανάλυση της πληροφορίας (συχνά, σε πραγματικό χρόνο) και ο σχεδιασμός της ενέργειας με βάση αυτή την ανάλυση.

γ- Ανάλυση και σχεδιασμός, και στον εγκέφαλο και στον νου, έχουν τα εξής καθοριστικά γνωρίσματα:

  1. Και ο εγκέφαλος και ο νους είναι ανοικτά συστήματα. Ακόμη και ο Ροβινσώνας κουβαλάει μαζί του έναν εγκέφαλο διαμορφωμένο από χιλιετίες εξέλιξης και του εγκεφάλου και του πολιτισμού, καθώς και τον νου που ανέδειξε ο πολιτισμός της κοινωνίας του (γλώσσα, κώδικες σκέψης και συμπεριφοράς, γνώσεις, φαντασιακό…).
  2. Εγκέφαλος και νους βασίζονται στη ροή πληροφορίας. Όμως, ροή πληροφορίας σημαίνει αναπόφευκτη απώλεια ενός μέρους της (θόρυβος).
  3. Εσωτερική διγλωσσία, ψηφιακή και αναλογική. Αυτό σημαίνει ενδογενής ασάφεια και της ανάλυσης και του σχεδιασμού.
  4. Συνύπαρξη και συλλειτουργία και αυστηρής και ασαφούς λογικής (fuzzy logic)
  5. Όταν εγκέφαλος ή νους πραγματοποιούν μια επιλογή (νοηματοδότηση ή πράξη), κατά κανόνα η ανάλυση δεν έχει πλήρως ολοκληρωθεί ως προς όλες τις δυνητικές εναλλακτικές και όλες τις αναμενόμενες επιπτώσεις κάθε εναλλακτικής. Αυτό που κατά κανόνα γίνεται είναι ενήμερες μαντεψιές, εύλογες εικασίες βασισμένες σε μίγματα πραγματικότητας και φαντασίας/ ρεαλισμού και μυθοπλασίας.

Παραδείγματα:
“Όταν ο άνθρωπος κάνει σχέδια, ο Θεός γελάει”.
Οι αντιληπτικές παραισθήσεις (illusions – Ramachandran).

Όπως έχει δείξει ο Gazzanigga, η συστηματική προσφυγή στη μυθοπλασία δεν είναι κάτι που κάνει μόνο ο νους, αλλά και ο εγκέφαλος μέσω του Διερμηνευτή που διαθέτει. Πρόκειται για την κατασκευή εξηγήσεων και ερμηνειών που  προσδίδουν συνοχή και νόημα στον κόσμο απαρτιώνοντας τη νέα πληροφορία και την υπάρχουσα γνώση, μέσω της κατασκευής εκλογικεύσεων, αιτιολογήσεων και γενικεύσεων, ακόμη και αν η πραγματικότητα διαφέρει. Ο Διερμηνευτής έχει την έδρα του στον μετωπιαίο και προμετωπιαίο λοβό του αριστερού ημισφαιρίου και, αν οι κατασκευές του δεν αντιρροπηθούν από το δεξιό ημισφαίριο, μπορεί να πιστεύει ακράδαντα σε αυτές παρά τις ενδείξεις περί του αντιθέτου, προσφεύγοντας σε μηχανισμούς όπως η απάρνηση, η προβολή, η κατασκευή ψευδών αναμνήσεων και η φαντασίωση.

6. Αυτοαναφορά. Σύμφωνα με το Θεώρημα της Μη-πληρότητας του Γκέντελ, τόσο ο νους όσο και ο εγκέφαλος, κάθε φορά που αναπαριστούν τον εαυτό τους οδηγούνται σε μία “τρύπα” της αναπαράστασης. Αυτή η αναπόφευκτη απροσδιοριστία της αναπαράστασης επάγει μία παράδοξη, αναγκαστική ελευθερία, ως τροποποίηση των βαθμών ελευθερίας του συστήματος, η οποία σε οριακές περιπτώσεις αποκτά δραματικό ή και υπαρξιακό χαρακτήρα.

Συνολικά: Τόσο ο εγκέφαλος όσο και ο νους “παίζουν παιχνίδια” (games), ποντάροντας σε ημιτελείς και ασαφείς εκτιμήσεις και επενδύοντας σε εξίσου ατελή σχέδια ενέργειας.

Αποτέλεσμα: Ο εγκέφαλος σπάνια ολοκληρώνει ενδογενώς τις επεξεργασίες του, και γι’ αυτό βρίσκεται υπό την επήρεια των περιεχομένων του νου και των παρεμβάσεων της εξωτερικής πραγματικότητας που διαμεσολαβούνται από τον νου.

 

ΤΙ ΜΠΟΡΕΙ ΝΑ ΣΗΜΑΙΝΕΙ “ΚΥΡΙΑΡΧΟΣ”;

Κυρίαρχος σημαίνει δεσπόζων πόλος σε μία σχέση.
Η μέχρι τώρα περιδιάβασή μας επιτρέπει κάποια πορίσματα:

Ο εγκέφαλος είναι αναγκαία προϋπόθεση του νου, ενώ ο νους δεν είναι αναγκαία προϋπόθεση του εγκεφάλου, αν και μπορεί να επηρεάσει την ανατομία και τη λειτουργία του.

Τόσο ο εγκέφαλος, όσο και ο νους, ως διεπαφή με το περιβάλλον, μπορούν να αναδειχθούν σε ρυθμιστή του συστήματος και σε οδηγό της λειτουργίας του.

Τέλος, τόσο ο εγκέφαλος όσο και ο νους μπορούν να έχουν και άμεσες και μακροπρόθεσμες επιπτώσεις στην κατάσταση του άλλου μέλους του διπόλου.

 

ΕΠΙΣΤΡΟΦΗ ΣΤΟ ΑΡΧΙΚΟ ΜΑΣ ΕΡΩΤΗΜΑ

Θα μπορούσαμε λοιπόν να συνοψίσουμε και τα ευρήματα και τις απορίες μας αναδιατυπώνοντας το αρχικό μας ερώτημα “εντός των συγκειμένων” (in context) ως εξής:
Τι θα σήμαινε για το ανθρώπινο έπος ο εγκέφαλος δίχως τον ανθρώπινα/κοινωνικά καθορισμένο νου; Τόσα δις εγκέφαλοι χωρίς γλώσσα, θεσμούς, πολιτισμό, συμβίωση και συνεργασία;

Στον άνθρωπο, δεν υπάρχει νους χωρίς εγκέφαλο. Αλλά και δεν υπάρχει άξιος λόγου εγκέφαλος καθαυτός, μεμονωμένος. Αυτός ο ασύμβατος δυϊσμός είναι ανυπόστατος, τόσο οντολογικά – πραγματολογικά όσο και επιστημολογικά – εννοιολογικά.
Αυτό που υπάρχει είναι διαλεκτικός δυϊσμός, που συνοψίζεται στο ερώτημα: Τι αξία έχει για τον άνθρωπο ο εγκέφαλος δίχως τον νου; Και η απάντηση είναι: Εξελικτικά, απολύτως καμία. Εγκέφαλος και νους αντιπροσωπεύουν δύο φαινόμενα διαφορετικής τάξης, ασύμμετρα αλλά συμπληρωματικά στο πλαίσιο της απαρτίωσής τους σε ένα πολύπλοκο σύστημα. Η πιο πρόσφορη οπτική εδώ είναι όντως η εξελικτική δυναμική του είδους.
Υπ’ αυτό το πρίσμα, είναι σαφές το πόρισμα: Υπάρχει εγκέφαλος και νους, και χάρις στη συνύπαρξή τους η εξέλιξη οδήγησε το ανθρώπινο είδος στη σημερινή του διερώτηση και αναζήτηση απαντήσεων για τα πάντα   ̶  μαζί και για τη σχέση εγκεφάλου και νου.