Η σκέψη ως αντικείμενο της σκέψης

Η σκέψη ως αντικείμενο της σκέψης, ιδού κάτι πολύπλοκο. Οι πειρασμοί του ναρκισσισμού και τα παράδοξα της αυτοαναφοράς καραδοκούν και καθιστούν το διάβημα λεπτότατο και ανοιχτό, αν όχι και αβέβαιο.

Η σκέψη περί της σκέψης στη σχέση της με το σωματικό, ιδού κάτι το πολυπλοκότερο. Αν και μη αναγώγιμα το ένα στο άλλο, σώμα και σκέψη διατηρούν ωστόσο διάλογο διαρκή, μέσα από ένα μείγμα γλωσσών, μια ποικιλία κωδίκων και ένα εξελισσόμενο σύνολο αλληλεπιδράσεων και αμοιβαίων καταναγκασμών. Σώμα χωρίς τη σκέψη, λέγεται φυτική κατάσταση. και σκέψη χωρίς σώμα, είναι ένας ορισμός του μη-ανθρώπινου.

Ως συνήθως, η παθολογία μπορεί να φωτίσει ορισμένες πτυχές αυτού του συστήματος «σώμα-σκέψη». Η υστερική σωματομετατροπή, π.χ., έχει συμβάλει ήδη σε αυτό. Η σωματική δυσλειτουργία μπορεί ν’ αποδειχθεί εξίσου κατατοπιστική.

Όροι της σκέψης και σωματική δυσλειτουργία


Η σκέψη, ήτοι η εσωτερική διεργασία λογικής και αγορευτικής μορφοποίησης και ένταξης σε συνάφεια της εμπειρίας, συναρτάται με ορισμένους όρους:

Κατηγορίες της σκέψης, όπως ο χώρος, ο χρόνος, η σχέση…

Νοητικές πράξεις, ουσιωδώς, μετασχηματισμοί και εγκαθίδρυση ισοδυναμιών και αντιστοιχιών

Η γλώσσα

Η πράξη, κατά κύριο λόγο, η σωματική δραστηριότητα και η κοινωνική αλληλεπίδραση

Οι όροι αυτοί συγκροτούν ένα απαρτιωμένο περιβάλλον, που λειτουργεί ως συνάφεια σε κάθε νοηματοδότηση της εμπειρίας και προσύλληψη. Στη διάταξη αυτή, οι μηχανισμοί επανατροφοδότησης (feedback) κατέχουν καίρια θέση. Και η σχέση με το σώμα είναι συστατική πτυχή κάθε δραστηριότητας της σκέψης του υποκειμένου.

Η σωματική δυσλειτουργία, μετά από ασθένεια ή τραυματισμό — π.χ., μια παραπληγία — ισοδυναμεί, μεταξύ των άλλων, και με διατάραξη, με πλήγμα στους όρους της σκέψης. Έτσι, για παράδειγμα:

Οι κατηγορίες του χώρου και του χρόνου — όχι ως φιλοσοφικές αφαιρέσεις, αλλά ως επιχειρησιακά νοητικά εργαλεία, που συναρτώνται με παραμέτρους όπως το σημείο θεώρησης, η δυνατότητα προσέγγισης και επίδρασης, ή αποφυγής, ο ρυθμός, οι τρόποι και οι περιορισμοί της αισθητηριοκινητικής δραστηριότητας — θίγονται από το γεγονός, π.χ., της αναγκαστικά καθεστηκυίας ή υπτίας θέσης, όπως και από την αναγκαιότητα να θεωρούνται απρόσιτα για το υποκείμενο τόσα πράγματα, κατ’ εξοχήν οικεία, και να βιώνονται χώροι και χρόνοι οικείοι, συμπεριλαμβανομένων και κάποιων που σχετίζονται με το ίδιο το σώμα, με ανησυχία, με άγχος, αν όχι και με αίσθηση ανοίκειου, καθώς υπόκεινται σε διακριτικές ή δραματικές στρεβλώσεις, ως προς την υποκειμενική τους μεταγραφή.

Προκύπτει η ανάγκη για αναθεώρηση εγκατεστημένων ισοδυναμιών και αντιστοιχιών, ιδίως ως προς τη σχέση ανάμεσα σε σκέψη, από τη μια, και δράση ή αίσθηση, από την άλλη. ανάμεσα σε νοερό προγραμματισμό και πραγματική μεταγραφή μιας πράξης. ανάμεσα σε πρόθεση του υποκειμένου και ανάγκη παρέμβασης ενός τρίτου για να υλοποιηθεί…

Στο πεδίο της γλώσσας εμφανίζονται πλήθος εκφράσεων, οι οποίες έξαφνα έχουν μετατραπεί σε «καθαρές μεταφορές» — όπως «τρέχω», «φεύγω», «όρθιος» κλπ. Ως συνέπεια αυτού του πληθωρισμού μεταφορών, η λεκτική σκέψη υποχρεώνεται να αναπτυχθεί σ’ ένα γλωσσικό, νοητικό και συγκινησιακό περιβάλλον που υπενθυμίζει, σε ορισμένες κρίσιμες πτυχές του, κοιμητήριο κυριολεκτικών εκφράσεων.

Η πράξη, σ’ ορισμένες της εκφάνσεις, απομειούται σε έλλειμμα δραστηριότητας, σε στρεβλές εκδοχές ή σε υπόσταση σημείου, που είναι άλλοτε περισσότερο και άλλοτε λιγότερο επικοινωνήσιμο, αλλά σπάνια θετικά αξιολογούμενο. Η σκέψη περί της ύπαρξής σου και η προσύλληψη μιας σχέσης με τον κόσμο, σ’ αυτή τη συνάφεια περιστολής της αυτονομίας κίνησης και δράσης, απαιτούν και αναθεώρηση και αναδιοργάνωση, ενίοτε δραματικού χαρακτήρα, των όρων, που πρωτύτερα εβάσταζαν αυτή τη δραστηριότητα της σκέψης στη σχέση της με την αισθητηριοκινητική και κοινωνική δραστηριότητα.

Η σκέψη της σωματικής δυσλειτουργίας

Έτσι, η επέλευση μιας σωματικής δυσλειτουργίας δημιουργεί πρωτόγνωρες απαιτήσεις και στο επίπεδο της σκέψης.

Οι κύριες επιπτώσεις μιας τέτοιας διαταραχής είναι τριών λογιών:

Μια σειρά λειτουργίες, όπως η κινητικότητα, παύουν να είναι εσωτερικευμένες και απαρτιωμένες σε προσωπικό επίπεδο και απαιτούν συμπληρωματική συλλειτουργία τρίτου, ενός άλλου προσώπου. Και η ίδια η σκέψη θα μπορούσε, άλλωστε, να είναι μια απ’ αυτές τις λειτουργίες, είτε άμεσα (π.χ., «είναι δυνατόν, γίνεται;» ή «πώς γίνεται αυτό, τί κάνουμε;» ), είτε έμμεσα — ιδίως μέσω των αποτυχιών και ματαιώσεων, που παροξύνουν τη βιωμένη απόκλιση ανάμεσα στη σκέψη του υποκειμένου και το σωματικό και υλικό αντίκρυσμά της, με συνέπεια την αβεβαιότητα της σκέψης.

Θίγεται το σωματικό, ιδίως δε, νευρομυϊκό υπόβαθρο της αισθητηριοκινητικής δραστηριότητας, και των αντίστοιχων μορφών σκέψης, θέτοντας σε αμφισβήτηση ένα πρωτογενή αναβαθμό της διανοητικής λειτουργίας εν γένει. Κύρια συνέπεια τούτου, η αναθεώρηση των αντιστοιχιών μεταξύ σώματος και κόσμου, ιδίως με όρους αναδιατύπωσης, αν όχι και κρίσης, θεμελιωδών εννοιών, όπως δυνατό-αδύνατο, ενεργητικό-παθητικό, ίδιο-έτερο, θέληση-πραγμάτωση, αρέσκεια-βίωμα, κλπ.

Η σωματική δυσλειτουργία προκαλεί παλινδρόμηση σε στοματικές και πρωκτικές θέσεις, ιδίως με όρους «λειτουργικής οιονεί-σύντηξης», ή εκσεσημασμένης εξάρτησης ως προς στοιχειώδεις ανάγκες, καθώς και αίτημα εκ νέου εκπαίδευσης και αρχαϊκών συναλλαγών, με όλη τη συνοδεία αμφιθυμίας και τυπικής παλινδρόμησης, που ενδέχεται να προξενήσουν στρεβλώσεις ή αναστολές της ροής, των μορφών και των περιεχομένων της σκέψης.

Η σκέψη ενός σώματος αναμενόμενου


Αν έτσι έχουν τα πράγματα, απαιτείται ένα νέο έργο της σκέψης. Έργο επεξεργασίας μιας νέας σκέψης του σώματος, ενός νέου σώματος κατά σκέψιν, ενός πρόσφορου σώματος-σκέψης, που ν’ ανταποκρίνεται στις αναδυόμενες προκλήσεις, να σέβεται τους επιβαλλόμενους καταναγκασμούς, και ν’ ανοίγει το δρόμο για την υπέρβαση της κρίσης.

Πρόκειται για επεξεργασία και διαχείριση ενός μεταβατικού σώματος, πλασμένου με σκέψη, με φαντασία, με παράσταση, με αίσθηση και με δραστηριότητα. Αυτό το μεταβατικό σώμα καλείται να απαρτιώσει, σε μια κίνηση εξελικτική, διαλεκτική, το προηγούμενο σύστημα σώμα-σκέψη, τόσο ως εναπομένουσα πραγματικότητα, όσο και ως σωματοψυχική εγγραφή. το παρόν σύστημα σώμα-σκέψη, που σημαδεύεται από στρεβλώσεις, έλλειμμα, περιορισμούς, οδύνη, έλλειψη χάρης. και ένα αναμενόμενο σύστημα σώμα-σκέψη, που το προσδιορίζουν αναπόφευκτα πένθη, αναγκαίες αναδιοργανώσεις και επανεπενδύσεις, φόβοι κι ελπίδες, νοσταλγία και εικασία μέλλοντος.

Αυτό το έργο συγκρότησης ενός μεταβατικού σώματος και στον τομέα της σκέψης, θα προσφύγει εμφανώς στις προσφιλείς στον Jean Piaget διεργασίες αφομοίωσης και προσαρμογής. θ’ αποτελεί πεδίο ενός νέου παιγνίου μεταξύ ενόρμησης και άμυνας. και θα απαιτήσει μια σημαντική εργασία πένθους, επανόρθωσης και μετουσίωσης. Η σκέψη οφείλει να ενταχθεί σ’ αυτή τη διαλεκτική, τόσο ως προς τα αντικείμενα, όσο και ως προς τους όρους της.

Αυτό το έργο διαμόρφωσης μιας νέας εκδοχής του υποκειμένου δε σημαίνει αναγκαστικά αναδίπλωση σε θέσεις παλινδρόμησης, σε μια κατάσταση υπολειμματική και αξιολύπητη. Η δυνατότητα δημιουργικής υπέρβασης της κρίσης υφίσταται — και εκδηλώνεται αρκετά συχνά. Η πρόκληση δε σημαίνει απαραίτητα ήττα. Οικονομικά μεγαθήρια δημιουργήθηκαν ως απάντηση σε σωματική δυσλειτουργία. Πρόεδρος ηγεμονικής παγκόσμιας δύναμης υπήρξε άνθρωπος κινητικά ανάπηρος. Ο θεωρητικός που συνέλαβε τις μαύρες τρύπες ζει σ’ ένα σώμα σημαδεμένο από την οδύνη. Και ο Τυρταίος, ο εμψυχωτής της πολεμικής αρετής των σπαρτιατών, ήταν χωλός.

Για να θυμηθούμε ένα γνωστό παράθεμα, που αναφέρει ο Φρόυντ, «η χωλότητα, κατά τη Γραφή, δεν είναι αμαρτία». Και, όταν το σώμα χωλαίνει, η σκέψη οφείλει, και δύναται, να ανεύρει το νέο της τρόπο βαδίσματος — ή, ενδεχομένως, να ξαναγεννηθεί σ’ ένα κόσμο εξίσου ανθρώπινο, και ως εκ τούτου ατελή, όπως εκείνος, στον οποίο ζούσε πριν την επέλευση της σωματικής δυσλειτουργίας.

Γαλλοελληνικό Συμπόσιο, Η Γένεση της Σκέψης,
Πάντειο Πανεπιστήμιο, Αθήνα, Οκτώβριος 1996