Νίκος Σιδέρης

ΣΩΜΑ ΚΑΙ ΕΙΚΟΝΑ ΤΟΥ  ΣΩΜΑΤΟΣ ΣΤΗΝ ΕΙΚΑΣΤΙΚΗ ΔΗΜΙΟΥΡΓΙΑ

Σημειώσεις για την ομιλία στο Σεμινάριο της εικαστικού Χαράς Πιπερίδου, Μουσείο Μπενάκη, 4 Δεκεμβρίου 2015

 

  • Το ερώτημα που θα διερευνήσουμε είναι ένα αίνιγμα: Ποια είναι η θέση του σώματος στην εικαστική δημιουργία και εμπειρία;
  • (Power Point) Εικόνες με το ανθρώπινο σώμα στην ιστορία της ζωγραφικής και της γλυπτικής. (Βλέπε Παράρτημα)
  • Όπως βλέπουμε σ’ αυτό το πανόραμα, στην Τέχνη είναι αμέτρητοι εκείνοι που απεικόνισαν την ανθρώπινη μορφή. Ωστόσο, ουδείς απεικόνισε ποτέ το σώμα. (Πρβλ. «Θεόν οὐδείς ἑώρακε πώποτε».)
  • Ιδιαίτερα αν εστιάσουμε σε παραλλαγές στο ίδιο θέμα-αντικείμενο (πχ προσωπογραφίες Ρέμπραντ ή Ελ Γκρέκο ―Βλ. Παράρτημα), καθίσταται σαφές: Οι καλλιτέχνες δεν εικονίζουν το σώμα με βάση την βιολογική ανατομική-φυσιολογική δομή και λειτουργία του ―όπως γίνεται πχ στην Ιατρική, όπου ο ρεαλισμός είναι επιχειρησιακά απόλυτα αναγκαίος επί ποινή θανάτου, ή σε άλλες, σκοπιμοθηρικές βιομετρικές αποτυπώσεις του για βιομηχανικούς, εμπορικούς ή αστυνομικούς λόγους.
  • Οι καλλιτέχνες εικονίζουν ό,τι και όπως ανα-παριστούν υποκειμενικά αναφερόμενοι στο αντικείμενο και στο σημαίνον σώμα ―και αναδιατυπώνοντας το σύστημα αναπαραστάσεων που χαρακτηρίζει τον καθένα στη γλώσσα της εικαστικής δημιουργίας. Ακριβέστερα, στις ποικίλες διαλέκτους της (τρόπος = ζωγραφική, γλυπτική, performance συμβάσεις· ύφος· τεχνική…), που χαρακτηρίζουν κάθε εποχή, κάθε σχολή, κάθε μόδα, κάθε δημιουργό…
  • Άρα ο δημιουργός αναδιατυπώνει στη γλώσσα της τέχνης του ό,τι φαντασιώνεται με τη διαμεσολάβηση της εικόνας του σώματος = ό,τι αντιλαμβάνεται, αισθάνεται, νοεί και αναπλάθει υπό την αιγίδα των ενορμήσεων (Έρως και Θάνατος ή, αλλιώς, μερικές ενορμήσεις = στοματικότητα, πρωκτικότητα, φαλλικότητα, βλέμμα, φωνή…)
  • Ενόρμηση = η διεπαφή, ο αλγόριθμος, ο μηχανισμός μετατροπής και μεταγλώττισης ενός σωματικού στοιχείου διέγερσης σε ψυχική αναπαράσταση, που λειτουργεί ως εντολή και οδηγία σωματοψυχικής δράσης με σκοπό την ηδονή και την απόλαυση. Δύο περιεκτικές ενορμήσεις = δύο γλώσσες =  Έρως και Θάνατος. Οι μερικές ενορμήσεις είναι συνάρτηση της ερωτογόνου ζώνης από την οποία εκφύονται (στόμα, πρωκτός…): Τοπικές διάλεκτοι που συνδυάζουν (κράμα σε ποικίλλουσες αναλογίες) Έρωτα και Θάνατο.
  • Εικόνα του σώματος = Ψυχική προσομοίωση της σωματικότητας. Όπου σωματικότητα = η εμπειρία που διαμεσολαβείται από το σώμα, στην επικράτεια των ενορμήσεων. Προσομοίωση με βάση και κάνναβο όχι την ανατομική και φυσιολογική πραγματικότητα του βιολογικού σώματος. Αλλά με οδηγό τον τρόπο (περιλαμβάνεται και ο μη-τρόπος = ουδείς τρόπος = άρνηση, αποτομή) που κάθε στοιχείο σωματικότητας λειτουργεί ψυχικά ως τόπος και τρόπος ηδονής και οδύνης (κατά κανόνα, ως μίγμα των δύο, σε ποικίλλουσες αναλογίες = απόλαυση).
  • Εικόνα του σώματος = η ενορμητικά επισεσημασμένη χαρτογραφία της σωματικότητας (χάρτης-αρχείο και GPS-σύστημα πλοήγησης) = το ενορμητικό ολόγραμμα της ύπαρξης.
  • Ενόρμηση και σωματικότητα είναι συστατικά αλληλένδετες. Άρα, κάθε αναπαράσταση του σώματος αντιπροσωπεύει ενορμητικά επισεσημασμένες παραστάσεις που εκδιπλώνουν φαντασιώσεις.
  • Φαντασίωση = Ένα πλάσμα της φαντασίας που ισοδυναμεί με ένα σενάριο, όπου το υποκείμενο είναι παρόν και στο πλαίσιό του σκηνοθετείται η πραγμάτωση μιας επιθυμίας.
  • Ακόμη και στην πιο σωματική εμπειρία ανθρώπινης επαφής (σεξ και φόνος) δεν συναντάς τον άλλον όπως είναι. Αλλά όπως τον αναπλάθει, ως αντικείμενο ενόρμησης κι επιθυμίας, η φαντασίωσή σου (αντιστοίχως, η φαντασίωση του άλλου): Έρωτα κάνουν οι φαντασιώσεις, όχι τα φυσικά σώματα. Και στον άλλον σκοτώνεις όχι το σώμα του, αλλά το σημαίνον που ενσαρκώνει στη φαντασίωσή σου. Εικονογραφήσεις: «Είμαι ερωτευμένος με τα μάτια σου», «Αραπίνες, μάτια φλογισμένα/και κορμιά φιδίσια καμωμένα/σαν εξωτικά» ―«Σ’ έφαγα!», «Τον καθάρισε!»…
  • Εμπειρία σωματικότητας: Εμπεριέχει αναγκαία κάτι το ανείκαστο και άφατο, που όμως αφορά το υποκείμενο (= το λακανικό Πραγματικό)
  • Σώμα = πεδίο μερικής και αλλοιωμένης απεικόνισης και τρόπος ύπαρξης της ενόρμησης και της φαντασίωσης με όρους εικόνας του σώματος.
  • Απεικόνιση του σώματος στην Τέχνη = Εικόνα του σώματος μορφοποιημένη με όρους φαντασίωσης και αναδιατυπωμένη στη γλώσσα της τέχνης που χαρακτηρίζει τον συγκεκριμένο δημιουργό στις συγκεκριμένες συνθήκες παραγωγής του έργου:

Ε = (φκ) γτ

Το έργο είναι η φαντασίωση του καλλιτέχνη αναδιατυπωμένη στη γλώσσα της τέχνης του.

  • Κάθε αλλοίωση/απόκλιση από την επιχειρησιακή ανατομο-φυσιολογική πραγματικότητα (προσθήκη, αφαίρεση, μετατόπιση, τονισμός ή υποβάθμιση…) ισοδυναμεί με (μερική και αλλοιωμένη) επίπτωση κάποιας ενόρμησης –και αντιστρόφως: Η αναπόφευκτη επίπτωση της ενόρμησης επιφέρει απτές αλλοιώσεις της βιολογικής μετρικής του σώματος στην υπηρεσία των φαντασιώσεων που φέρονται από την εικόνα του σώματος.
  • Κάθε εποχή, τόπος-και-χρόνος, σχολή ή καλλιτέχνης χαρακτηρίζεται από ένα δεσπόζον σύμπλεγμα προσδιορισμών της προσίδιας εικόνας του Σώματος (σύστημα μοτίβων σωματικότητας), που διέπει την αναπαραστατική πρακτική του και, ευρύτερα, την αίσθηση του κόσμου που χαρακτηρίζει τη συγκεκριμένη υποκειμενικότητα. Η εν λόγω ηγεμονική εικόνα του σώματος συγκροτεί τον πυρήνα του φαντασιακού και είναι αναγνωρίσιμη ως ειδοποιός, οδηγός αναπαράσταση στο ευρύτερο ψυχοδιανοητικό και ψυχοσυναισθηματικό σύμπαν της εν λόγω υποκειμενικότητας.

Χαρακτηριστικά δείγματα ηγεμονεύουσας εικόνας του σώματος:

Αρχαιότητα = Κάλλος (καλός καγαθός). Ακόμη και η απεικόνιση του θανάτου ενσαρκώνει το κάλλος (βλέπε Ζωφόρος Παρθενώνα/μάχη-φόνοι Λαπιθών και  Κενταύρων, επιτύμβιες στήλες, καθώς και απόηχοι όπως ο Λαοκόων ή ο Δούλος θνήσκων του Μιχαήλ Άγγελου)

Ρώμη = Αρετή –κυρίως gravitas (Ρωμαίες δέσποινες, επιφανείς άνδρες…)

Μεσαίωνας = Θαυμαστό (πχ σταύρωση, Chloran, Sheela): Ασκητισμός, αγιοσύνη, υπερφυσικό, μαγικό αλλά και τερατώδες…

Αναγέννηση = Αποπνευμάτωση του Έρωτα = η ενόρμηση μετουσιώνεται σε καθαρό πνεύμα: Βλέπε παραδειγματικά Αναδυόμενη Αφροδίτη του Botticelli –αν και στο όριο η ενόρμηση φανερώνεται (πχ Αφροδίτη του Giorgione)

Ρομαντισμός = Το πάθος στοιχειώνει και την απεικόνιση του σώματος (πχ Delacroix, Blake)

Ρεαλισμός = Οι εντάσεις της κοινωνίας και της ιστορίας σημαδεύουν την εικόνα του σώματος (πχ Goya)

Μοντερνισμός = Αλλοτρίωση και Σαγήνη (πχ de Chirico, Picasso)

Εξπρεσιονισμός = Το σώμα ως ηχείο και ενισχυτής της στρέβλωσης του (ψυχοσυναισθηματικού) κόσμου (πχ Schiele)

Μεταμοντέρνο = Η Ορμή του Θανάτου επισκιάζει την Ορμή του Έρωτα (πχ Bellmer)

  • Προφανώς, τα παραδείγματα μπορούν να πολλαπλασιαστούν ad libitum, ιδίως αν αναζητήσουμε την αντίστοιχη ηγεμονική εικόνα του σώματος και στο επίπεδο της προσωπικής καλλιτεχνικής δημιουργίας. Εκεί, η επίπτωση της εν λόγω θεμέλιας εικόνας του σώματος στο έργο ενός καλλιτέχνη ορίζει και αυτό που λειτουργεί ως εικαστική υπογραφή του δημιουργού (βλέπε πχ Botticelli, Renoir, Schiele, Bellmer, Πιπερίδου κλπ).
  • Συνοψίζοντας: Στο αίνιγμα Ποια είναι η θέση του σώματος στην εικαστική δημιουργία και εμπειρία; η απάντηση είναι: Ένα αίνιγμα ―το αίνιγμα του Πραγματικού. Αναλυτικότερα: Ένα αίνιγμα, το οποίο πολιορκείται από τη γλώσσα της εικαστικής δημιουργίας, η οποία πολιορκείται από τη φαντασίωση του καλλιτέχνη, η οποία συνηχεί με την εικόνα του σώματος, η οποία εμφωλεύει στον πυρήνα του Φαντασιακού (προσωπικού και συλλογικού).