Ι. Βίος και βιβλίο

Το βιβλίο του Άλκη Κωστάκη παρέχει μια ευκαιρία να στοχαστούμε πάνω στη σχέση η οποία, φανερά ή μυστικά, συνδέει τον άνθρωπο με τον επιστήμονα. Οι “Αναμνήσεις” εικονογραφούν υποδειγματικά τους μηχανισμούς που μεταγράφουν την εμπειρία ενός ανθρώπου σε προφίλ ενός παραδειγματικού επιστήμονα. Τις διεργασίες που μετουσιώνουν σημαδιακές εμπειρίες του βίου σε χαρακτηριστικές επιλογές ενός επιστήμονα.

Οι “Αναμνήσεις” έχουν υπαρξιακή σημασία. Επιχειρούν να μετουσιώσουν τα γεγονότα μιας ζωής σε πλήρη νοήματος εξιστόρηση ενός βίου   — και μιας πολιτείας, ιδιαίτερα στο πλαίσιο της περιπέτειας της επιστήμης.

Ας ξεκινήσουμε από τη δομή του βιβλίου:

Εν αρχή ην ο χώρος  —  και οι ρίζες. Γεωγραφία και γενεαλογία πλέκονται μεταξύ τους με τρόπο που επάγει την αίσθηση ενός αυτονόητου πεδίου εμπειριών. Η συγκρότηση και διαδοχή των γενεών εγγράφεται στην αγαπημένη πόλη όπου ένα παιδί ζει βιώματα, που θ’ αποδειχθούν καθοριστικά για τη συγκρότηση και του ανθρώπου και του επιστήμονα.

Οι απαρχές, και για τον Άλκη Κωστάκη, αποτελούν τόσο σημαδιακή αναφορά, που στο εξώφυλλο του ίδιου του βιβλίου βρίσκουμε δύο επάλληλες παραστάσεις: Μία παράσταση λεκτική: “Αναμνήσεις από τα παιδικά μου χρόνια μέχρι σήμερα”. Και μία παράσταση εικονική- υπόστρωμα της λεκτικής: μια εμβληματική άποψη της Μεθώνης   — της πόλης που φιλοξένησε την παιδική ηλικία του ήρωά μας. Ίνα πληρωθεί το ρηθέν υπό του Φρόυντ, ότι το παιδί είναι ο πατέρας του ανθρώπου.

Πράγματι, η παιδική ηλικία, μέσα από συγκλονιστικές εμπειρίες συνάντησης ενός άγουρου, άπληστου κι εξελισσόμενου νου μ’ έναν περίπλοκο, αινιγματικό και συναισθηματικά ασύλληπτα φορτισμένο κόσμο  — μέσα από ανεξίτηλα ίχνη που αφήνουν  αυτές οι εμπειρίες — διαμορφώνει ταυτόχρονα δύο καίρια συστήματα στην ψυχή μας:

Πρώτο, οι παιδικές εμπειρίες σχεδιάζουν τον ιδιαίτερο προσωπικό χάρτη του κόσμου: μια ιδιότυπη, μοναδική αναπαράσταση του κόσμου, η οποία έχει τόση δύναμη που υποβάλλει την ιδέα ότι αυτή η αναπαράσταση είναι ο αυτονόητος κόσμος.

Δεύτερο, οι εμπειρίες της παιδικής ηλικίας  — απολαύσεις , τραύματα ή αινίγματα — διαμορφώνουν την ιδιαίτερη, ειδοποιό αίσθηση του κόσμου που συγκροτεί τον τρόπο και το ύφος ενός ανθρώπου: Την προσωπική μυθολογία, που οδηγεί τα όνειρά του και τις αγωνίες του και του υποβάλλει, εκδήλως ή αδήλως, την αίσθηση ενός προσωπικού πεπρωμένου — την πυξίδα της πορείας του στον κόσμο, το σύστημα εντοπισμού εκείνου που έχει αξία για αυτόν και που, συνειδητά ή ασυνείδητα, θα αναζητήσω στη ζωή μου.

Ο χάρτης της ύπαρξης και το σύστημα πλοήγησης σ’ αυτόν, ιδού το αποτύπωμα της παιδικής ηλικίας. Ο Άλκης Κωστάκης ξεκινά λοιπόν την αφήγησή του από τις χωρικές και γενεαλογικές απαρχές. Αυτός ο αφηγηματικός κύκλος ολοκληρώνεται με μια πράξη σημαδιακή και καθοριστική για όλη τη μετέπειτα πορεία του ήρωά μας: Είναι η στιγμή που ο έφηβος αυτονομεί το θέλω του από τις προσδοκίες του οικογενειακού του περιβάλλοντος. Λέει όχι σ’ ένα ασφαλές πλαίσιο οικογενειακής συνέχειας, επαγγελματικής και χωρικής: δεν θα γίνει η συνέχεια του πατέρα του  — φιλόλογος, εκπαιδευτικός στη γενέτειρα πόλη, επιφορτισμένος και με μία ιδιαίτερη μέριμνα για το σόι. Όχι. Θα γίνει γιατρός. Και, όπως όλοι εδώ γνωρίζουμε, αυτή η κρίσιμη καταδήλωση της προσωπικής του μυθολογίας και επιθυμίας υποστηρίχθηκε από τον ΑΚ με αταλάντευτη συνέπεια μέχρι σήμερα.

Έτσι ξετυλίγονται τα στάδια του βίου και τα κεφάλαια του βιβλίου του Άλκη Κωστάκη: Παιδική ηλικία· αυτονόμηση και συγκρότηση ενός γιατρού, αρχικά στην Ελλάδα και στη συνέχεια στην καρδιά της επιστήμης του (στο Κέμπριτζ) · και πάλι πίσω στην Ελλάδα, με άξονα το πανεπιστήμιο και το δημόσιο νοσοκομείο· πάντοτε περιτριγυρισμένος από εξέχουσες προσωπικότητες της Ιατρικής και όχι μόνο… Μέχρι σήμερα, που, μέσα από χαρές και δοκιμασίες, κόπο και σπουδαίες κατακτήσεις, μπορεί ν’ ανασκοπήσει το πανόραμα της βιοτικής διαδρομής του και να κάνει το καίριο βήμα: να καταθέσει στην κοινή ανάγνωση και γνώση τον χαρακτηριστικό σκελετό, πραγματολογικό και υποκειμενικό,  αυτής της υπαρξιακής περιπέτειας.

Προφανώς, η δημοσίευση μιας αυτοβιογραφίας δεν είναι συναισθηματικά και ψυχοδιανοητικά ουδέτερη χειρονομία. Το αντίθετο: Δηλώνει ότι αυτή η εμπειρία έχει νόημα άξιο να το μοιραστείς με τον άλλον. Και, ειδικά για τον Άλκη Κωστάκη, αυτό το νόημα αφήνει την επίγευση μιας υπαρξιακής ικανοποίησης: Για τον Άλκη Κωστάκη, όντως, αυτή η περιπέτεια, άξιον εστί.